अद्य जागर्यमाणः यः संसारचक्रं द्रष्टुमिच्छति, सः स्वस्य अनुक्रमेण तानि तानि तद्रूपेणैव स्थितानि पश्यति। एते, भगवन् ब्रह्मन्, दश ब्राह्मणाः ब्रह्मणः सन्ति; एते दश संसारलोकाः मनः-आकाशे प्रतिष्ठिताः। तेषु अहं एकः आकाशमन्दिरः अस्मि; भगवन्, पृथिव्यां सूर्यः कालस्य विभागेषु कर्मसु प्रवृत्तः अस्ति। एवं, पद्मजन्मन्, अहं ते दश ब्राह्मणानां सृष्टिं वर्णितवान्, तेषां आकाशे उत्पत्तिं—यथेष्टं कुरु। सर्वं एतद् उत्तमं विश्वं, विविधकल्पनाभिः च छन्नमनः-आकाशेन, रश्मिजालमोहितम् उत्पन्नम्, पूर्णतः तव मनसः लीलया एव अस्ति। एवं उक्त्वा—"ब्राह्मण, सूर्यः ब्रह्मणः" इति, "ब्राह्मन्, सः मम" इति च—स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः मौनं प्राप्नोत्। ततः चिरं मनसि विचिन्त्य अहं तं उवाचम्—"सूर्य, प्रभामन्, शीघ्रं वद—किं अन्यद् सृजामि?" नूनं दश लोकाः सन्ति इति कथ्यन्ते—मम सृष्टौ कः अन्यः प्रयोजनम्? वद, सूर्य। तव, भगवन्, निःकामस्य निराभिप्रायस्य च, सृष्टौ कः उपयोगः? एषा सृष्टिः केवलं तव क्रीडायै, विश्वनाथ। नूनं, भगवन्, तव सृष्टिः अभावकामनया एव उत्पन्ना—यथा जलं सूर्यं प्रतिबिम्बयति, मनः प्रतिबिम्बं यथा दर्शयति। यदा देहस्वरूपे आसक्तिः त्यक्ता, रागद्वेषौ च परित्यक्तौ, भगवत्, निःकामं मनः न कामयते न च त्यजति। तदा, भूतनाथ, त्वं एतं लोकं केवलं क्रीडायै सृजसि, पुनः पुनः प्रकट्य विलययसि, सूर्यः दिवसं यथा उत्पादयति वपि हरति। तव, सर्वदा, केवलं निःसंगलीलायै एषा क्रिया कर्तव्या—न तीव्रकामनया, केवलं यथाकर्तव्यं। त्वं न स्वदिने कर्मरूपेण लोकं सृजसि; कर्तव्यकर्मत्यागेन, किम् नवं फलम् प्राप्नोषि? यः कर्तव्यं आगतम्, सः निःसंगः सततं कर्तव्यम्, निर्मलदर्शः प्रतिबिम्बं यथा। यथा बुद्धिमान् कर्तव्यं कुर्वन् न कामयते, तथैव अकुर्वन् अपि न कामयते। तस्मात्, स्वप्नरहितनिद्रावद् वृत्त्या, निःकामः, यथासम्भवम् कर्तव्यम् कुरु, जाग्रति वा स्वप्नवस्थायाम्। भगवन्, मनसः सृष्टिपुत्राणां सृष्टिभिः लोकः तुष्टिम् प्राप्नोति; तेनैव सृष्टयः तेषां तुष्टिम् ददाति, न तव, देवेश। त्वं एतानि सृष्टानि मनसः चक्षुषा पश्यसि, न बाह्यचक्षुषा; यः चक्षुषा न पश्यति, सः कथं सृष्टिं उद्भूताम् जानाति? येन मनसा सृष्टिः कृताः, भगवन्, तेनैव सः बाह्यचक्षुषा तां पश्यति, न अन्यथा। कोऽपि एतानि दश संसारचक्राणि, इन्द्रियधूलिसंभूतानि, न नाशयितुं शक्नोति, यतो मनसः स्थैर्येण दीर्घकालं तानि तिष्ठन्ति। यद् कर्म इन्द्रियैः क्रियते, तद् निवारयितुं शक्यते, किन्तु यद् मनसा निश्चितम्, तद् न कोऽपि निवारयितुं शक्नोति। ब्रह्मन्, यः संकल्पः जनस्य मनसि दृढः जातः, सः तेनैव संकल्पेन निवारयितुं शक्यते, न अन्येन। यद् मनसि दीर्घकालं दृढनिश्चयेन अभ्यस्तम्, तद् नाश्यते न शापेन, न देहविनाशेन अपि। यः रूपं मनसि दृढं स्थितम्, सः एव तत्र तद् भवति, अन्यः न; एतस्य जागरणं विना, अन्यानि उपायानि पर्वतं चलयितुं यत्नवत् व्यर्थानि इति अहम् मन्ये। श्रूयते, पुरा, देव, मगधेषु इन्द्रद्युम्नो नाम राजा आसीत्, अन्य इन्द्रद्युम्नवत् प्रसिद्धः। तस्य पत्नी अहल्या नाम्ना, पद्माक्षी, शशिचन्द्रसदृशी, रोहिण्याः चन्द्राय यथा। तस्य नगरे, इन्द्र नाम्ना, बलवान्, धनाढ्यः, युवा ब्राह्मणः अपि आसीत्। कदाचित् संभाषणक्रमेण अहल्या रानी श्रुतवती—पूर्वे काले सा इन्द्रेण कामिता आसीत्। तत् श्रुत्वा, अहल्या इन्द्रेण आकृष्टा अभवत्, कामेन पूर्णा, चिन्तयन्ती—"सः इन्द्रः मम समीपं कथं न आगच्छति?" इति। सा महतीं पीडां अन्वभवत्, पद्मनालशय्यायां, पद्मतन्तुशय्यायां, कदलीपत्रशय्यायां च शयाना, यथा वनान्तरे तरुणी लता छिन्ना तु तृणैः दग्धा। सा सर्वैः राजसुखैः क्लान्ता अभवत्, यथा मत्स्यः शुष्कभूमौ परिवर्तितः, ग्रीष्मतापेन संतप्तः। मनः विक्षिप्तम्, "एष इन्द्रः, एष इन्द्रः" इति पुनः पुनः जपत्, लज्जां च विस्मृत्य। तस्याः सखी तां एवं क्लिष्टां, गाढासक्तां दृष्ट्वा, उवाच—"प्रिय, त्वरया इन्द्रं तव समीपं आनयामि।" "इन्द्रं तव समीपं आनयामि" इति श्रुत्वा, तस्याः नेत्राणि विकसितानि, सखीपादयोः पतिता, यथा पद्मः पद्मपादयोः। दिवसं गतं रात्रिं आगतम्, सा सखी तं इन्द्रनाम्नं राजपुत्रं समीपं गच्छति। सम्यक् जागारयित्वा, शीघ्रं तं इन्द्रं रात्रौ अहल्यायाः समीपं आनयति। तदा, नानामाल्यगन्धैः विभूषिता, सा काममहेन्द्रेण गुप्तकक्षे रममाणाः। तस्मिन्नेव काले, सा तरुणी तेन आकर्षिता, यः रम्यहारकंकणैः भूषितः, यथा लता मधुरसस्य स्पर्शे आकर्षिता। ततः, तस्मिन्नेव आसक्त्या, सा तं सर्वत्र पश्यति, जगत् तेनैव पूर्णम् इति; पतिं न पश्यति, यद्यपि सः अनन्तगुणैः युक्तः।