एवं संवत्सरः समाप्तः, युगस्य च परिसमाप्तिरभवत्; इयं सृष्टिः, अयं कालः, एष च प्रलयकालः। अद्यैतत् कल्पस्य समापनं जातम्, ब्रह्मरात्रिरेषा, अहं च आत्मनि, पूर्णे आत्मनि, परमे प्रभौ प्रतिष्ठितोऽस्मि। तथा चिन्तन-परायणैः तेषां इन्दुपुत्राणां दशानां, बहिर्-विषयेषु निवृत्तानां, स्थाणुवद् अचलचित्तानां स्थितिः अभूत्। पद्मासन-क्रमं प्राप्य, लघुकर्म-जालं लीनं कृत्वा, ते निरन्तरम् उपविष्टाः, हस्तिप्रहरणवत् आसनेन क्लान्ताः, कल्पनायां पद्मस्य दीर्घकालं दीधितुः। तस्मिन् प्रजापतेः परम्परायाम्, ते समाधिस्थैर्येण स्थिताः, तैः कर्मभिः गृहीतचित्ताः, भक्त्या युक्ताः अभवन्। यावत् तेषां देहाः स्थिताः, तावत् तापैः वातैश्च, ते ग्रीष्मे छिन्नपद्मपत्रवद् शुष्यन्ति स्म। तत्र वनवासिनः मांसभक्षका विहितदेहान्, फलपूर्णवानरवद् इह तत्र च विक्षिप्य भक्षयामासुः। ततः बहिर्विषयेषु शान्तेषु, चित्तं ब्रह्मणि प्रतिष्ठाप्य, ते चतुर्षु युगेषु, कल्पान्तपर्यन्तं स्थिताः। तदा कल्पक्षये, सूर्ये तीव्रं दहति, मेघेषु घोरं गर्जितं वर्षन्ति च, तदा विश्ववायवः वहन्ति, महोदधिः स्थितः, भूतगणेषु क्षीणेषु, ते तावद्वद् एव स्थिताः। अद्य यः कश्चिद् उत्तिष्ठति, संसारचक्रं द्रष्टुम् इच्छति, स्वक्रमेण, ते तावद्वद् एव स्थिताः। एते, भगवन् ब्रह्मन्, दश ब्राह्मणाः ब्रह्मणः; एते दश संसारलोकाः मानसाकाशे प्रतिष्ठिताः। तेषां मध्ये अहम् एकः, व्योममन्दिरः; प्रभो, भूमौ सूर्यः कालकर्मसु प्रवृत्तः। एवं, पद्मयोनये, दश ब्राह्मणानां सृष्टिं तव वर्णितवान्; तेषां व्योमजन्यं कारणं—यथा इच्छसि तथा कुरु। एष सर्वः परो लोको, नानाविकल्पितः, छन्नाकाशः, रश्मिजालेन उत्पन्नः, मोहितः, सर्वं तव चित्तक्रीडैव। एवं उक्त्वा, “ब्राह्मण, सूर्यः ब्रह्मणः,” इति, “ब्राह्मन्, सः मम,” इति च, स ब्रह्मविदां श्रेष्ठः तत्र मौनं जगाम। ततोऽहं दीर्घं चिन्तयित्वा तम् उवाचम्—“सूर्य, भास्कर, शीघ्रं वद—किं अन्यत् मया स्रष्टव्यम्?” निश्चितं दश लोकाः सन्ति, किं मम सृष्टौ पुनः प्रयोजनम्? वद, सूर्य। त्वं, प्रभो, अकामः अकल्पकः च, सृष्टौ कः प्रयोजनः? एषा सृष्टिः केवलं तव विनोदः, विश्वेश्वर। नूनं, प्रभो, तव सृष्टिरकामत एव जायते—यथा जलं सूर्यप्रतिबिम्बं, मनश्च प्रतिबिम्बं रूपस्य। यदा देहाभिमानस्य परित्यागः, रागद्वेषयोः परित्यागः, भगवन्, अकामं चित्तं न स्पृहयति, न तिरस्करोति। तदा, भूतनाथ, त्वया लोकोऽयं केवलं विनोदाय सृज्यते, पुनः पुनः सृज्यते, लीयते च, यथा सूर्यः दिनं उत्पादयति, संहरति च। तव तु केवलं निस्सङ्गक्रीडैव कर्तव्या—न कामात्, केवलं कार्यतया। त्वं न प्रतिदिनकर्मवत् लोकोऽयं सृजसि; कर्तव्यपरित्यागेन, किं नूतनं फलं प्राप्स्यसि? कर्मणि यद् यथाकालं कर्तव्यं, तद् निस्सङ्गेन कर्तव्यम्, निर्मलदर्पणवत् प्रतिबिम्बान् दर्शयता। यथा पण्डितः कर्मणि न स्पृहयति, तथैव अकर्मणि अपि न स्पृहयन्ति। अतः, स्वप्नरहितनिद्रावत् भावेन, निस्सङ्गः, यथाकालं कर्म कुरु, जाग्रति स्वप्ने वा। प्रभो, मनसापि सृष्टाः सोमपुत्राणां मानससृष्टयः लोकस्य तृप्तिकराः; ताभिः तु तेषां तृप्तिः, न तु तव, देवाधिप। एतानि सृष्टानि त्वं मनसाक्षिणा पश्यसि, न नेत्रेण; यः नेत्रेण न पश्यति, स कथं सृष्टिं जातां वेद? येन मनसा सृष्टिः कृताः, तेनैव तद् द्रष्टव्यं नेत्रेण, नान्यथा। न कश्चन एतान् दश संसारचक्रान्, इन्द्रियाणां रजसा जातान्, नाशयितुं शक्तः, मनसः स्थैर्यात् दीर्घकालं तिष्ठन्ति। यद् इन्द्रियकृतं कर्म, तत् नियन्तुं शक्यते, किन्तु मनसा निश्चितं न कश्चित् नियन्तुं शक्नोति। हे ब्रह्मन्, यत् निश्चयेन मनसि प्रतिष्ठितं, तद् केवलं तेनैव निश्चयेन निवर्तयितुं शक्यते, नान्येन। यत् दीर्घकालं दृढनिश्चयेन मनसि आचरितं, तत् नश्यति न शापेन, न देहविनाशेन अपि। यद् रूपं मनसि दृढं प्रतिष्ठितं, तदेव सः इह भवति, नान्यत्; एतस्य बोधात् विना अन्यानि उपायानि पर्वतचालनवत् निष्फलानि इति मन्ये। श्रूयते हि, पुरा, देव, मगधेषु इन्द्रद्युम्नः नाम राजा आसीत्, सः अन्य इन्द्रद्युम्नवत् प्रसिद्धः। तस्य भार्या अहल्या नाम, पद्मलोचना, सोममण्डलसदृशी, रोहिणीव सोमस्य। तस्मिन् नगरे, इन्द्रः नाम ब्राह्मणः, बलवान् धनाढ्यः च, युवा, तेनैव नाम्ना ख्यातः। एकदा, संवादे, अहल्या रानी शुश्राव, यत् पूर्वे काले सैव इन्द्रेण कामिता आसीत्। तद् श्रुत्वा, अहल्या इन्द्रेण मोहिताभवत्, कामेन पीडिता, चिन्तयामास—कुतः स इन्द्रः माम् उपेत्य न आगच्छति?