यद्यपि तत्त्वं सदा दृश्यमायायाः कारणं प्राप्तवान्, तथापि त्वं न जानासि; हे प्रभो, किमर्थं मां पृच्छसि? यदि मम वचनानां मध्ये तव लीला, हे सर्वज्ञ, अकस्माद् उदितं, तदा शृणु—वक्ष्यामि ते। महात्मनः चित्तं, यत्र भगवतः आत्मा दीप्तिमान्, कालविभागैः सत्-असत् रूपेण विस्तारं प्राप्नोति, मायायाः भार-विभागैः च विचित्रनिर्माणैः मोहं जनयति। हे महादेव, कल्पनामयं दिनं किल कैलासशैले अधः, जम्बूद्वीपस्य एकस्मिन्कोणे, तत्र सुवर्णजाताख्यं देशं तव पुत्रैः तेषां च वंशजैः रम्यं, शोभनं, सुखमयं च स्थापितम्। तत्र कश्यपवंशे जातः इन्दु नाम ब्राह्मणः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, अत्यन्तशान्तस्वभावः, धर्मिष्ठः, स्वजनैः सह सदा निवसन्, किंतु सुतरं रहितः, शुष्कस्थले तृणशकल इव। तस्य पत्नी, सती, शुद्धा, रमणीया च, किंतु सन्तानरहितत्वात्, पुष्परहितलता इव, न शोभायमानासीत्। तौ दम्पती, सन्तानार्थं दुःखितौ, कैलासशैले शिरसि तपस्यै समारुहताम्, वनशिखरे वृक्षद्वयमिव। तत्र कैलासस्य एकान्तवनान्तरे, निर्जने, शून्ये, तौ जलमात्रं पिबन्तौ, वृक्षसमीपे स्थित्वा, कठोरं तपः अकुर्वताम्। एकैकं जलपात्रं प्रति दिवसं पिबन्तौ, स्थिरौ, वृक्षवृत्तिं आचरतौ, तिष्ठन्तौ। एवं तौ वनवृक्षयोः जीवनं जीवन्तौ, त्रेतायुगं द्वापरयुगं च अतीत्य स्थितौ। ततः चन्द्रशेखरः देवः ताभ्यां तुष्टः अभवत्, यथा चन्द्रः दिनात्ययेन क्लान्तैः कुमुदैः प्रहृष्टः भवति। सः तत्र आगच्छत्, यत्र तौ ब्राह्मणदम्पती, लतावृक्षयुक्ते भूमौ, यथा ताराधिपः पद्मशय्यां प्रति आगच्छति। तौ सोमं चन्द्रशेखरं, वृषारूढं, पूर्णचन्द्रमुखं, कुमुदेषु दीप्तिमन्तं, ददृष्टाम्। तौ तं देवम्, हिमशुद्धं, सर्वेश्वरम्, दिवि भूमौ च पूर्णचन्द्रमिव उदितम्, प्रणम्य। शिवः, नवबांसवनान्तरे वातनिनादं शमयित्वा, स्निग्धस्मितं दीप्तिमन्तं कृत्वा, तदा इदं वचनं अब्रवीत्— "हे ब्राह्मण, शीघ्रं इच्छितं वरं गृहाण; अहं तव तुष्टः। वसन्तरससंपूर्णवनमिव हर्षय।" सः ब्राह्मणः प्राह—"देवदेव, दश बुद्धिमन्तः, सौभाग्ययुक्तः पुत्रान् मे देहि, यथा दुःखं मां न बाधेत्।" शिवः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, आकाशसागरयोः महान् तरङ्गः इव, दृष्ट्यादृश्यः अभवत्। ततः तुष्टौ दम्पती, शिवात् वरं लब्ध्वा, गृहम् प्रतिनिवृत्तौ, दिव्यौ उमामहेश्वरौ इव दिवि दीप्तिमन्तौ। तत्र, ब्राह्मणपत्नी गर्भिणी अभवत्, श्यामलवपुषा, पूर्णमेघरेखा इव आकाशे दीप्तिमन्ती। कालान्तरे, सा दश शिशून्, चन्द्रवर्धमानमिव कोमलान्, वसन्ते भूमौ नूतनाङ्कुरान् इव, सुषुवे। ते पुत्राः संस्कारान् समाप्य, शीघ्रं बलदीप्त्या वर्धिताः, वृष्टिकाले नूतनमेघा इव। सप्तवर्षे जाताः, ते ज्ञानसम्पन्नाः, तत्र दीप्तिमन्तः, निर्मलग्रहा इव आकाशे। दीर्घकालानन्तरं, तेषां माता पिता च, मार्गकुशलौ, देहं त्यक्त्वा, निजं स्थानं प्राप्तौ। ततः दश ब्राह्मणपुत्राः, मातापित्रोः वियोगात्, गृहम् दूरं विहाय, कैलासशिखरं प्रति जग्मुः। तत्र, सम्बन्धिनः, मनसि व्याकुलाः, चिन्तयन्तः, "किमिह श्रेयः?" इति परस्परं उक्तवन्तः। "किमत्र योग्यं, भ्रातृभिः? किम् दुःखरहितं? किम् महत्त्वं, महेश्वरत्वं, वा महाशुभसंपद्?" "अल्पं खलु अराज्यं; दीर्घकालं दासाः राजानः भवन्ति। दासानां सम्पद् किम्? राजानः महेश्वराः।" "राजानां सम्पद् किम्? सम्राट् अत्र महेश्वरः। सम्राट् सम्पद् किम्? इन्द्रः अत्र महेश्वरः।" "इन्द्रस्य अवस्था ब्रह्मादिवसस्य क्षणमात्रं। यद् कल्पे अपि न नश्यति, तद् खलु श्रेयः?" एवं वदन्तः, ज्येष्ठः भ्राता, महाबुद्धिः, गम्भीरवाचः, मृगः मृगसमूहं यथा, तान् अब्रवीत्— "भ्रातृभिः, सर्वेषां राज्यरूपाणां, यः युगान्ते विनश्यति, ब्रह्मपदमेव मम मनः आकर्षति, न अन्यत्।" एवं उक्ते, सर्वे द्विजपुत्राः, श्रेष्ठाः, तान् सोमसागरा इव, "साधु, साधु!" इति प्रशशंसुः। ते प्राहुः—"पितः, कथं एष पद्मासनः, लोकपूजितः, सर्वदुःखं निवार्य, ब्रह्मपदं प्रापयति?" तदा भ्राता, महादीप्तिमान्, पुनः अब्रवीत्—"सर्वे, यद् मया उक्तं, श्रद्धया आचरत।" "पद्मासने स्थित्वा, 'अहं ब्रह्मा दीप्तिमान्' इति चिन्तयन्तः, दीर्घकालं, 'अहं सृजामि, अहं लयं करोत्' इति ध्यानं कुरुत।" एवं ज्येष्ठेन उक्ते, ते श्रेष्ठाः, तन्मनः स्वीकृत्य, ध्याननिष्ठाः, ज्येष्ठभ्रात्रा सह स्थिताः। दश ब्राह्मणाः, लेखकार्ये प्रवृत्ताः, अन्तर्मुखचित्ताः, श्रद्धया आत्मनि चिन्तयन्तः, तत्र स्थिताः।