शृणु, भगवन्, बाल्यावस्थायाः दुःखदं स्वरूपं यथा श्रुतम्। बालकानां स्वभावः, यः सर्वैः तिरस्कृतः, पशुवत् चेष्टमानः, मृत्योरपि गुरुतरं दुःखं जनयति। कस्यचित् मनः, विदारितम् आहतं च, कदापि बाल्ये सुखं लभेत? बाल्यं हि घनतमःस्वरूपम्, अस्थिरचेतसाम् अनन्तविकल्पैः युक्तं दृश्यते। बाल्ये प्रतिपदं भयमेव वर्धते, मूढतया तमसैः च, तादृशं दुःखं कः स्वयम् इच्छेत्? बालः क्रीडायाम् एव मग्नः, अनुचितविनोदेषु, व्यर्थाभिलाषेषु, मिथ्याशापेषु च, महामोहं महाप्रपातं च प्रपद्यते। बाल्यं, असम्यक् विचारैः, अनुचितविनोदैः, दुर्लभाभिलाषैः च, केवलं शिक्षायै योग्यं, न तु शान्तये। सर्वे दोषाः, दुष्टाचाराः, क्लिष्टकर्माणि, पापसङ्कल्पाश्च—एते सर्वे बाल्ये एव, गभीरसरोवरस्थ मगरवत्, निलीनाः सन्ति। ये अविवेकिनः जनाः बाल्यं रमणीयमिति वदन्ति, ते मूढाः मोहग्रस्ताः, हे ब्रह्मन्, निन्दनीयाः। यत्र मनः चञ्चलरूपम्, विषयेषु विचरति, तत्र त्रैलोक्यराज्यं अपि तृप्तिं न जनयेत्। सर्वेषां प्राणिनां सर्वावस्थासु मनः अस्थिरं भवति; किन्तु, हे महर्षे, बाल्ये तस्य चपलता दशगुणा भवति। मनसः चपलता स्वभावतः, बाल्यं तु चपलतायाः शिखरम्; यदा एते द्वौ संयुज्येते, तदा, प्रिय, तत्र अन्तःकलहं कः बोधयेत्? स्त्रीणां कटाक्षमिव, विद्युल्लेखेव, मालाकलापैः ज्वालासमूहैः च चपलता शिक्ष्यते—बाल्यात् वा मनसः वा। बाल्यं च मनः च सर्वदा स्वकर्मसु भ्रातरौ इव दृश्येते—सदा अस्थिरभावेन स्थितौ। सर्वे दुष्टाः, सर्वे दोषाः, पापसङ्कल्पाश्च—एतेषु बाल्यं, धनिनः जनैः यथा, आश्रयन्ते। यदि बालः प्रतिदिनं नूतनं रमणीयं वस्तु न प्राप्नोति, तदा सः विषादविक्षेपे पतति। शनैः शनैः सः नियन्त्र्यते, शनैः शनैः च विक्षिप्यते; सः केवलं अशुचिषु रमते, कौलेयकुमारवत्। सदा रुदन्, मलिनहृदयः, बालः दग्धभूमौ वर्षेण सिक्ते इव, मूढः स्थूलः च भवति। भीतः, अन्ने एकचित्तः, दुःखितः, यत्किंचित् पश्यति तद् इच्छन्, तस्य मनः शरीरं च सदा दुःखाय एव। स्वप्नकल्पितवस्तूनि न लभमानः, दुर्बलः बालः, विदारितचित्तः, हृदयच्छेदवत् दुःखं अनुभवति। हे महर्षे, बालस्य दुःखानि—यस्यान्तःकृत्यं दुर्लभं, यः बहुधा आकृष्टः—अन्यस्य दुःखैः न तुल्यन्ते। कल्पनाशक्त्यां दृढः सः बालः, सदा मनसि संतप्यते, यथा वनं ग्रीष्मार्केण दग्धं। यदा बालः विद्यागृहं प्रविशति, तदा तेन महती क्लेशः अनुभवति, यथा महाभुजङ्गः विषमविषैः बद्धः। बाल्यं, दुर्बलहृदयम्, अनन्तमिथ्याविकल्पैः, काङ्क्षाभिः च पूरितम्, दीर्घकालदुःखस्य कारणम्। कः मूढः पाकोदकं भोक्तुम् इच्छेत् वा गगनाचन्द्रमपि गृहीत्वा सुखं प्राप्नोति? यो मनसि अन्तः तापशीतलत्वं निवारयितुं न शक्नोति, तस्य, हे महाबुद्धे, बालस्य, स्थावरस्य, वृक्षस्य वा, कः भेदः? बालाः, पक्षिवत्, सदा पत्त्रैः उड्डयितुम् इच्छन्ति, क्षुधया प्रेरिताः, सदा भयेन अन्नेन च व्यापृताः। बाल्ये, आचार्यस्य भयम्, मातुः भयम्, पितुः भयम्, जनस्य भयम्, ज्येष्ठबालानां च भयम् अस्ति; बाल्यं वास्तवतः भयगृहमेव। यस्य आशाः सर्वदोषैः विघटिताः, यः मूढतायाम् एव रमते, हे महर्षे, तस्य बाल्यं कस्यापि न कदापि तृप्तिदायकम्। ततः, बाल्यदुःखं परित्यज्य, निराशः जनः, तरुण्याः घनघटां समारुह्य पुनः पतति। तत्र, स्वस्य सदा चञ्चलमनसः प्रवृत्तिं अनुगम्य, मूढधीः दुःखात् दुःखं प्रति गच्छति। कामराक्षसबलात्, यः स्वस्य मनोगुहायां वसति, नितरां भ्रमं जनयति, सः अशक्तः भवति। मनः, निःसहायम्, चञ्चलवृत्तिभ्यः आत्मानं समर्पयति, यथा बालः वह्नौ क्षिप्यते। नाना दोषाः, दुष्प्राप्याः, तस्य यौवनभावं विनाशयन्ति; दृश्यन्ते ये दोषाः, ते न तु, हे महर्षे। ये जनाः यौवनेन, यत् महापातकबीजं, अनन्तसंसरणहेतुं, न नश्यन्ति, ते अन्येन न कदापि नश्यन्ति। सः एव पण्डितः, यः घोरं यौवनवनं, नानाकथापूर्णं, घटनासमाकुलं, अतिक्रम्य गतः। अहं यौवने न रमामि, यत् विद्युल्लेखवत् क्षणमपि दीप्तम्, घननिनादवत्, क्षणिकप्रभं च। न अहं यौवने रमामि, यत् नानावर्तकुलं, पङ्कस्थं, मूढस्वभावं, दुर्बलतरङ्गभयकरं च। न अहं यौवने रमामि, यत् सर्वेषां प्रथमतमं, क्षणमात्रं मनोहरं, गन्धर्वनगरसदृशं च। न अहं यौवने रमामि, यत् बाणपातकालमात्रसुखदं, दुःखदीप्तिम्, सदा दाहजनकदोषयुक्तं च। मधुरं, सुखदं, तु कटुकं, दोषदूषितं, मदफेनवत्—एवं यौवनं मां न तुष्टावयति। यौवनं, मिथ्याज्ञानवत्, सत्यमिव दृश्यते, शीघ्रं निराशां जनयति; स्वप्ने स्त्रीं आलिङ्गनवत्—एवं यौवनं मां न तुष्टावयति। एवं, भगवन्, बाल्ययौवनयोः दुःखदोषसमाकुलं स्वरूपं कविभिः विविक्तं, यत्र मनुष्यो न कदापि तृप्तिम् अप्नोति, किन्तु केवलं दुःखसागरं तरति।