सर्वाणि भूतानि, भोगमोक्षफलाभिलाषिणि, स्वेच्छानुसारं यथाक्रमं यथाकालं प्रयत्नं कुर्वन्ति। सप्त लोकाः, द्वीपाः, समुद्राः, पर्वताश्च, कल्पान्ते समुपस्थिते, महाशब्दघोषेण निनदन्ति। केषुचित् स्थलेषु रात्रिरागतास्मिन्, अन्यत्र तिष्ठति निश्चलता; पर्वतान्तरालेषु तिमिरं तिष्ठति, शीघ्रं विद्युत्स्फुलिङ्गवत् सञ्चरन्ति। नभःपद्मे नीलोत्पलरूपे भ्रमरः मेघः विचरति; तत्र तारकाजालं कर्णिकारपुष्पकेसरमिव प्रकाशते। कल्पान्ते घननीहारः मेरुशिखरेषु विश्रान्तः, शुद्धः कापोतवस्त्रकः शाल्मलिवृक्षकन्दरासु अस्थिसुषिरमिव शयितः। लोकालोकगिरिग्रन्थिः समुद्रयुद्धनिनादेन गर्जन्ती, तिमिरनीलमणिप्रभाभिः स्वमणिभिः विभूषिता प्रकाशते। भूमिः प्राणिनां मन्दगुञ्जितनिनादैः युक्ता, लोकविस्तारे स्त्रीविविक्तगृहेव स्थितास्मिन्। ऋतूनां विभूतयः श्वेतदिनावलिविराजिताः, रजन्याः रेखाभिः अलङ्कृता, कुमुदोत्पलगुच्छमिव शोभन्ते। पृथिव्याः बहुधा विभागाः, स्वस्वजनैः सहिताः, रक्ताभा प्रकाशन्ते, दाडिमकाननगुच्छमिव। त्रिपथगा नद्यः ऊर्ध्वाधः प्रवहन्त्यः, शुद्धाः शशाङ्करेखावद् दीप्ताः, विश्वस्य यज्ञोपवीतमिव विभान्ति। क्वचित् पतन्ति, क्वचित् पुनरुत्थायन्ते—दिक्प्रसारलतानां विद्युत्पुष्पमिव, वातान्ते मेघशाखामिव। समुद्रभूमिनभसां मार्गः दिव्यनगरोपवनविमानश्रेणीभिः शोभितः, तेजसा दीप्तिमान्। अन्येषु लोकेषु देवासुरमानुषनागाः समवेताः, उड्डीयमानानां उडुम्बरवृक्षेषु मक्षिकाप्रायं गुञ्जन्ति। कालः युगप्रमाणक्षणलवभागैः चिह्नितः, सदा अनभिज्ञः, सर्वनाशस्य प्रतीक्षां कुर्वन् प्रवहति। एवं स्वेन शुद्धेन परमप्रभया पश्यन् अहं महदाश्चर्यं प्राप्नोमि—"किमेतत्? कथं वा भवेत्?" इति चिन्तयामास। कथं मांसचक्षुषा किञ्चिदपि न पश्यामि, मनःकाशे तु अस्य अप्रतिममायाजालं पश्यामि? इत्थं चिरकालं मनसा तस्मिन् नभसि निरीक्ष्य, लोकजालात् आदित्यं आह्वयामास। "आगच्छ देवाधिदेव, तेजस्विन् सूर्य, स्वागतम्," इत्युक्त्वा तम् अभ्यभाषम्। "त्वं कः? एकं वा लोकं, बहून् वा लोकान् कथं जातान्? यदि वेत्सि भगवन्, तत् मे ब्रूहि, निष्पाप।" एवं पृष्टः सूर्यः मां विज्ञाय, प्रणम्य, निर्दोषवाक्यैः प्रत्युवाच। "त्वं चिरकालं दृश्यभूतस्य हेतुम् अवाप्तवान् अपि, कथं न वेत्सि? किं मां पृच्छसि, भगवन्?" "यदि मम वचनानुसारं तव लीला, सर्वज्ञ, आकस्मिकं प्रवृत्ता, तर्हि शृणु—वक्ष्यामि।" "महात्मनः मनः, अत्र प्रभायुक्तं परमात्मरूपेण, कालविभागैः सत्-असत्त्वभेदेन विस्तारितम्; मायाभारविभागवशात् मोहजनकविचित्रकल्पनाभिः युक्तम्।" "महादेव, कल्पनानाम् अभिधाने दिवसे, कैलासपर्वतस्य अधः, जम्बूद्वीपस्य एका दिशि, तत्र सुवर्णजाताख्यं देशं तव पुत्रैः पौत्रैश्च संस्थापितम्, रम्यं परमशोभनं च। तत्र कश्चन ब्राह्मणः, कश्यपवंशसमुद्भवः, इन्दुनाम, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, परमशान्तः, निवसति।" "सः स्वजनसमेतः तत्र वसन्, न पुत्रवान्, शुष्ककान्तारे तृणमिव। तस्य भार्या, धर्मिष्ठा, शुचिः, सुशोभना, फलहीना, रिक्तलता इव न शोभते। ततः तौ dampatī, पुत्रार्थे शोकातुरौ, कैलासशिखरं तपोर्थं समारुहतुः, वनशैलशृङ्गे वृक्षयुगलमिव।" "कैलासस्य तस्मिन् एकान्तकानने, निर्जने, तौ तु कठोरं तपः प्रचक्रतुः, जलमात्राशिनौ, वृक्षस्य समीपे स्थित्वा। प्रतिदिनं किञ्चिद् जलं पित्वा, स्थिरौ, वृक्षजीवनमाचरन्तौ। एवं तत्र स्थिता, वनवृक्षयोरिव जीवनं कुर्वन्तौ, त्रेतायुगद्वापरयुगयोः कालान्तं तिष्ठतः।" "तदा चन्द्रशेखरः देवः ताभ्यां तुष्टः अभवत्, यथा शशाङ्कः शुष्कपद्मानि सिञ्चति। सः तत्र आगतः, यत्र ब्राह्मणदम्पती, लतानां वृक्षाणां च रम्ये देशे, यथा ताराधिपः नलिन्याः शय्यामुपगच्छति। तौ दम्पती सोमं ददृशतुः, शशाङ्ककृतशेखरं, वृषवाहनं, पूर्णचन्द्रवदनं, कुमुदिन्यां पूर्णचन्द्रमिव।" "तं देवम्, हिमरुचिं, सर्वेश्वरं, दिवौकसां भूमेश्च पूर्णचन्द्रमिव उदितं, प्रणेमतुः। शीतलमारुतानिलेन नूतनबंसवनस्य मृदुगुञ्जितं व्यपनीय, शिवः मृदुस्मितप्रभया, इदं वचनं जगाद—" "ब्राह्मण, शीघ्रं वरं वृणीष्व; अहं तव तुष्टः। वसन्तरसपूरितवृक्षवनमिव प्रमोदस्व।" "भगवन्, देवदेव, मे दश बुद्धिमन्तः, सौभाग्ययुक्ताः पुत्राः स्युः, येन दुःखं मां न स्पृशेत्।" "एवं भवतु" इति उक्त्वा, भगवान् अन्तर्धानमगात्, यथा महावेगः मेघः नभसि सागरं निनादयन्।