सङ्कल्प्य मनसा—“इदं सृष्टिं कल्पयिष्यामि”—अहं विशुद्धसूक्श्मचित्तेन व्योमावलोकनाय प्रवृत्तः। तत्र मम मनः तस्मिन्ननन्ते व्योम्नि विस्तार्य, पृथक्पृथक् स्थितानि, अनवरतं विराजमानानि, महान्ति सृष्टिप्रकाराणि दृष्टवान्। तानि परस्परमदृष्टानि, ब्रह्मविष्ण्विन्द्रैः सह, देवासुरगन्धर्वकिन्नरभुजगमनुष्यैश्च सहितानि आसन्। तत्र मेरुमन्दरकैलासमहेन्द्रमलयादीन् पर्वतान्, द्वीपवर्षनदीप्रदेशान् दशसंख्यान्, दीप्तमानान् अपश्यं। तेषु प्रतिबिम्बसदृशेषु दशसु पद्मसम्भवाः, पद्मनालासनेषु, हंसयानारूढाः, स्वस्थानस्थिता आसन्। तेषु दशसु पृथग्भूतासु, दीप्तज्वालावलीभिः, दीर्घदीप्तिमन्तः प्रजाः उत्पन्नाः, स्वतेजसा लोकान् प्रकाशयन्ति स्म। तत्र महान्ति नद्यः प्रवहन्ति, समुद्राः निनदन्ति, तापसूर्यरश्मयः प्रभासन्ति, वायवः व्योम्नि वेगेन प्रवहन्ति च। स्वर्गे देवाः क्रीडन्ति, भूमौ मनुष्याः, अधोऽसुरभुजगाः सन्तुष्टाः वसन्ति। सर्वाः ऋतवः, शुभगुणैरलङ्कृताः, कालचक्रे प्रविष्टाः; स्वकाले आगत्य, पृथ्वीं फलसमृद्ध्या शोभयन्ति। शुभाशुभाचारस्य प्रवृत्तयः दिशां पर्यन्तेषु परिपक्वाः, सर्वत्र स्वर्गनरकफलं ददति। सर्वे प्राणी, भोगमोक्षफलाकाङ्क्षिणः, स्वेच्छया, यथाक्रमं, यथाकालं, प्रयत्नं कुर्वन्ति। सप्तलोकाः, द्वीपाः, समुद्राः, पर्वताः च, यथावत्, कल्पान्ते महानिनादेन प्रतिध्वनन्ति। कुत्रचित् रात्रिः आगता, अन्यत्र स्थिरा; पर्वतगह्वरेषु तमः तिष्ठति, शीघ्रं विद्युत्प्रभेव चलति। व्योम्नि नीलोत्पलमध्ये, भ्रमरः मेघः विचरति; तारकाजालं स्तबकसदृशं तत्र प्रकाशते। कल्पान्ते घनः प्रलयमेखलः मेरुशिखरेषु विश्राम्यति; शुद्धः कर्पासः शाल्मलीकुहरेषु, अस्थिसुषिरसदृशः, स्थितः। लोकालोकगिरिवलयः, युद्धसागरनिनादमयः, तमःनीलमणिशकलैः स्वमणिप्रभया शोभते। भूमिः, प्राणिनां मन्दनिनादभरिता, लोकविस्तारे स्त्रीव शृङ्गारकोष्ठगृहे स्थितेव तिष्ठति। ऋतूनां विभवाः, शुक्लदिनावलिभिः, रजनिच्छायाभिः च, पद्मकुमुदमालासदृशाः दृश्यन्ते। पृथिव्याः अनेकानि क्षेत्राणि, स्वस्वविभागजनैः सहितानि, रक्ताभा-समुच्छ्रायैः दाडिमकुंजमालिकेव शोभन्ति। त्रिपथगा नद्यः, ऊर्ध्वाधःगामिन्यः, शुद्धाः शशाङ्करेखासदृशाः, विश्वस्य यज्ञोपवीतवत् विराजन्ति। ताः कुतश्चित् गच्छन्ति, क्षीयन्ते, पुनरुत्पद्यन्ते—दिशिवल्लरीषु विद्युत्पुष्पवत्, वातान्ते मेघशाखावत्। समुद्रभूमिव्योम्नां मार्गः, दिव्यनगरोद्यानविमानावलिभिः, दीप्तिमान् शोभते। अन्येषु लोकेषु, देवदानवमनुष्यभुजगाः, वटदुमे मक्षिकावद्, समूहशः तिष्ठन्ति। कालः, युगकल्पक्षणलवमात्रैः चिह्नितः, अविच्छिन्नः प्रवहति, सर्वविनाशं प्रतीक्षते। एवं, स्वशुद्धपरमतेजसा पश्यन्, अहं महदाश्चर्यं प्राप, चिन्तयन्—“किमेतत्? कथमेतदस्ति?” कथं मांसचक्षुषा किञ्चित् न पश्यामि, मनोव्योम्नि तु अस्य अनुपममायाजालस्य दर्शनं भवति? एवं दीर्घकालं तस्मात् व्योम्नः मनसा निरीक्ष्य, लोकजालात् सूर्यं आहूय पप्रच्छ। “आयाहि, देवाधिदेव, महातेजः सूर्य! स्वागतम्,” इति तं संबोध्य अवोचम्। “कः त्वम्? कथं वा एकं वा, अनेकानि वा, लोकानि जातानि? यदि जानासि, भगवन्, तद् अखिलदोषरहित, मम कथय।” इति मया पृष्टः, स सूर्यः मां विज्ञाय, प्रणम्य, निर्दोषवाक्यैः प्रत्युवाच। “त्वं सदा अस्य दृश्यभास्य हेतुमेव लब्धवान्, कथं न जानासि? किमर्थं मां पृच्छसि, प्रभो?” “यदि मम वाक्ये, तव लीलया, सर्वज्ञ, आकस्मिकं किञ्चिदुत्पन्नं, तर्हि शृणु, कथयामि।” “महात्मनः मनः, अत्र प्रभुरूपेण दीप्तिमान्, कालभेदैः सत्त्वासत्त्वरूपेण विस्तारितम्; मायाभारविभागैः च भ्रमप्रदं निर्मितम्।” “महादेव! कल्पनामये दिने, कैलासपर्वतस्य मूलदेशे, जम्बूद्वीपस्य एका दिशि, तत्र सुवर्णजाताख्यं देशं तव पुत्रैः पौत्रैश्च संस्थापितम्, शोभनं, रमणीयं, सुन्दरं च। तत्र कश्चन ब्राह्मणः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, कश्यपवंशसम्भवः, इन्दुनामा, परमशान्तः, निवसति स्म। सः स्वजनैः सह सदा तत्र वसन्, अपुत्रकः आसीत्, शुष्कमरुभूमौ तृणवत्।” “तस्य धर्मपत्नी, शुचिः, शुक्ला, निर्मला, अपि च, फलहीनत्वात्, शून्यवल्लरीव, न शोभते स्म। ततः तौ दम्पती, सन्तानार्थं शोकाकुलौ, कैलासशृङ्गं तपःकृते आरोहतुः, वनशृङ्गे वृक्षयुगलवत्। तत्र कैलासस्य एकान्तकानने, निर्जने, शून्ये, तौ जलाहारिणौ, वृक्षसमीपे स्थित्वा, घोरं तपः अकुरुताम्।