श्रूयताम्, हे महाभाग! यथोक्तं श्रुतिसुन्दरं हृदयस्पर्शि च वाक्यं यथा सम्यगुपमानैः सुसम्बद्धं मधुरं रमणीयं च भवति, तथा तद् श्रोतुः हृदयं व्याप्नोति, स्नेहवद् तैलमिव वारिणि सर्वत्र प्रसृत्य निःसंशयं तिष्ठति। यद् वाक्यं तु निरुपमानं कटुकं क्लिष्टं च अस्पष्टं चञ्चलमत्यन्तं शीघ्रं च दुर्व्यक्तं च भवति, तद् श्रोतुः हृदयं न प्रविशति, किंतु भस्मनि घृतं क्षिप्तमिव विनश्यति। यद् यद् आख्यानकथाः प्रवदन्ति, यद् यद् विज्ञानं लोके प्रतिपाद्यते, तत्सर्वं दृष्टान्तोपमाभिः शीघ्रं जगद् प्रकाशयति, यथा शशांकस्य शुक्लरश्मयः सर्वत्र प्रकाशन्ते। पुरा ब्रह्मा मम सृष्टिक्रमं न्यगृह्णात्, तं त्वां पृच्छन्तं राघव, अहं ते सम्यग् कथयामि। अहम् अपि कदाचित् पद्मयोनिं ब्रह्माणं पप्रच्छं—"भो ब्रह्मन्, कथं एते सृष्टिसमूहाः उत्पद्यन्ते?" इति। सः ब्रह्मा मम उक्तवान्—"एषा हि सृष्टिः केवलं मनसः प्रवृत्तिः, या यथार्थवत् अवभासते, यथा सरसि सलिलस्य चञ्चलविस्तीर्णविचित्रवर्तुलरूपाः दृश्यन्ते।" अथ, दिवसस्य प्रभाते, यदा कश्चन जागर्ति जगत् सृष्टुम् इच्छति, तदा, हे प्रिय, पूर्वकल्पे यद् अभवत्, तद् शृणु। कदाचित् दिवसान्ते, सर्वां सृष्टिं संहृत्य, अहं एकाकी शान्तः समाधिना स्थित्वा रात्रिं निनाय। रात्र्यन्ते, जागरितः सन्ध्योपासने कृतवांश्च, अहं महाकाशं निरीक्ष्य भूतान् द्रष्टुम् उद्यतः। तत्र मया दृष्टं—न तत्र तमः, न च प्रकाशः, केवलं विस्तीर्णं शून्यं च अनन्तं च आसीत्। तदा मया संकल्पितम्—"अहं सृष्टिं कल्पयिष्यामि" इति। ततः निर्मलसूक्मचित्तेन काशमवलोकयन् स्थितवान्। तत्र मम मनः तस्मिन् विशालकाशे व्याप्य, महान् महान् सृष्टिसमूहः पृथग्भूतः अविच्छिन्नः दृश्यते स्म। ते परस्परं न पश्यन्तः, ब्रह्मणा, विष्णुना, इन्द्रेण सह, देवदानवगन्धर्वकिन्नरनागमानुष्यैः सहिताः आसन्। तत्र मेरुमन्दरकैलासमहेंद्रमलयादयो गिरयः, द्वीपाः, द्वीपसमूहाः, नद्यः, देशाः च दशसंख्या: दीप्तिमन्तः विराजन्ते। तत्र, प्रतिबिम्बवत्, दश पद्मसम्भवाः, पद्मनालस्थाः, हंसयानारूढाः, स्वस्वस्थाने प्रतिष्ठिताः। तेषु दशसु पृथग्भूतेषु, जीवसमूहाः दीप्तज्वालमाला इव, दीर्घदीप्तयः, लोकान् स्वतेजसा प्रकाशयन्तः उत्पन्नाः। तत्र महानद्यः प्रवहन्ति, सागरा निनदन्ति, तीव्ररश्मयः प्रस्फुरन्ति, वाताः व्योम्नि वेगं वहन्ति। दिविषि देवाः क्रीडन्ति, पृथिव्यां मानवाः, अधस्तात् असुरनागाः सुखेन वसन्ति। सर्वे ऋतवः शुभगुणैः भूषिताः कालचक्रे प्रविष्टाः, स्वकाले फलेन पृथिवीं शोभयन्ति। शुभाशुभाचाराः दिशासु परिपक्वाः, सर्वत्र नरकस्वर्गफलानि यथाकालं वहन्ति। सर्वे प्राणी भोगमोक्षफलाभिलाषिणः स्वेच्छया यथाक्रमं प्रयत्नं कुर्वन्ति। सप्तलोकाः, द्वीपाः, सागराः, पर्वताश्च, कल्पान्ते महानिनादेन निनदन्ति। कुतश्चित् रात्रिरागताः, अन्यत्र स्थिरा तिष्ठति; गिरिकन्दरासु तमः तिष्ठति, ज्वालाबिलसितमिव शीघ्रं सञ्चरति। नीलोत्पलाकाशे भ्रमर इव मेघमाला विचरन्ति; तारा-जालं तत्र स्तमभागं पूरयन् दीप्तिमन्तं दृश्यते। कल्पान्ते घनमिष्टः मेरुशिखरेषु विश्राम्यति; शुद्धकपटम् शाल्मलीकन्दरासु अस्थिसु च शयानमिव दृश्यते। लोकालोकगिरिः, समुद्र-रणनिनादेन गर्जन्, तमःनीलमणिशकलैः भूषितः, स्वमणिदीप्त्या शोभते। पृथिवी, प्राणिनां मन्दमन्दनिनादेन युक्ता, लोकसमूहमध्यस्थिता, राजमहान्तःपुरस्थिता स्त्रीव शोभते। ऋतुसंपदः श्वेतदिनमालाभिः, रजन्यः तटितिव, कुमुदोत्पलमालावद् विभान्ति। पृथिव्याः अनेका विभागाः, स्वस्वजनसमूहैः सहिताः, रक्ताभासेन, दाडिमगुच्छवद्, शोभन्ते। त्रिपथगा नद्यः, ऊर्ध्वाधः प्रवहन्त्यः, शुद्धाः शशांककला इव, विश्वस्य यज्ञोपवीतमिव, दीप्तिमन्तः। ताः क्वचित् क्षीयमानाः, क्वचित् उद्भवन्त्यः, विद्युल्लताफलवद् दिशिवल्ल्यां, वायोः अन्ते मेघाङ्कुरवद् दृश्यन्ते। समुद्रपृथिव्यन्तरिक्षमार्गः, दिव्यपुरोपवनविमानमालाभिः भूषितः, दीप्तिमान् दृश्यते। अन्येषु लोकेषु, देवदानवमानुषनागाः समूहेन तिष्ठन्ति, उडुम्बरवृक्षे मक्षिकावद् गुंजन्तः। कालः युगकल्पक्षणलवमात्रादिभिः चिह्नितः, अनभिज्ञः प्रवहति, सर्वविनाशस्य प्रतीक्षते। एवं मया स्वतेजसा विशुद्धया परमया च दृष्ट्वा, महान् विस्मयः जातः—"किमेतत्? कथं भवति?" इति। कथं एतेन स्थूलचक्षुषा किञ्चिदपि न पश्यामि, मनसः काशे तु एषा अतुल्या मायाजालरचना दृश्यते? एवं दीर्घकालं मनसा तस्मिन् काशे निरीक्ष्य, तस्मात् लोकजालात् सूर्यं आह्वयम्, पप्रच्छ च। "एहि, देवेश, दिवाकर, महातेजन्! स्वागतम् ते," इत्युक्त्वा तम् आह्वयम्। "कः त्वम्? कथं एषा एकैका वा अनेकाः वा लोकाः सम्प्राप्ताः? यदि वेत्सि, भगवन्, तद् वद, निर्दोष," इति पप्रच्छम्। एवं मया उक्तः, स सूर्यः मां प्राज्ञाय, नमित्वा, निर्दोषवाक्यैः प्रत्युवाच।