यदा एवं भवति, तदा मन एव इह जगतो रूपेण प्रकटितम् दृश्यते। शरीरादि तु नास्ति, यथा रेणुषु तैलं न विद्यते। मन एव संसारः इति कथ्यते, रागदुःखादिभिः कलुषितम्; तेषु विमुक्ते तदेव मोक्षः इति निगद्यते। मनः तु जयितव्यं, रक्षितव्यं, परीक्षितव्यं, सन्मार्गे स्थापनीयम्; पोष्यं, प्रवर्तनीयम्, निर्देशनीयम्, यत्नेन धारणीयम्। एवं मनसि त्रिलोक्याः विविधानि रूपाणि अन्तर्भवन्ति; यथा मयूराण्डं, कालक्रमेण प्रसृतम्। मनसः चेतनांशः सर्वस्य बीजम्, जडांशः तु जगत्, मायायाः अङ्गम्। आदौ सृष्टौ, भूमिःादिकं वस्तुतः नास्ति; निराकारं, अजं, स्वप्नदर्शनवत्, दृश्यते, परन्तु न पश्यति। विस्तीर्णया चेतनया सृष्ट्यादि ज्ञायते; जडया चेतनया पर्वतादि दृश्यते; सूक्ष्मं सूक्ष्मया ज्ञायते; शरीरं शून्यम्, असत्यम्। मनः आत्मस्वरूपेण सर्वत्र व्याप्य, स्वज्ञानैः पूर्णम्; शान्तम्, शुद्धम्, सौम्यं, यथा सूर्यप्रकाशेन जलम्। अपरिपक्वं मनः, अज्ञानात्, जगदीश्वरं मिथ्या पश्यति; परन्तु विवेकसमेतं तदात्मनः निःकलङ्कं स्वरूपं पश्यति। आत्मा यथा द्वैतस्य कारणं, अद्वैतस्य च भ्रमं दृश्यते, तत् कथासूत्रेण क्रमशः शृणु। यद् यथा हृदयस्पर्शिभिः उपमाभिः, मधुरैः प्रियैः वाक्यैः उक्तम्, तत् श्रोतुः हृदयम् व्याप्य, यथा तैलं जले, निःसंशयं तिष्ठति। किं तु यद् उपमाहीनं, अप्रियवाक्यं, अस्पष्टं, व्यग्रं, शीघ्रं, दुरुक्तम्, तद् श्रोतुः हृदयं न प्रविशति, किं तु यथा घृतं भस्मनि क्षिप्तम्, नश्यति। यानि यानि कथा-पुराणानि लोके सन्ति, यद् यद् ज्ञानं प्रकाशितम्, तद् सर्वम् उदाहरणोपमाभिः शीघ्रं जगत् प्रकाशितम्, यथा शशाङ्कस्य श्वेतरश्मयः। पूर्वं ब्रह्मा मम सृष्ट्यादि विषये उक्तवान्, हे निष्पाप राघव, तद् ते निवक्ष्यामि। एकदा अहं पद्मजं ब्रह्माणं पप्रच्छम्—"हे ब्रह्मन्, कुतः सृष्टिसमूहः उत्पद्यते?" तदा मन एव एवं रूपेण प्रकटितम्, यथा सरसि जलवर्तुलानि, विविधानि रूपाणि, चञ्चलानि, प्रसारितानि। दिवस्य प्रभाते, जागरिते, संसारस्य सृष्टिम् इच्छन्, पूर्वकाले यद् अभवत्, तद् शृणु। एकदा दिवसान्ते, सर्वसृष्टिं संहृत्य, एकाकी, एकाग्रः, शान्तः, रात्रिं अनयम्। रात्र्याः अन्ते, जागरितः, संध्याकर्माणि कृत्वा, व्योम्नि दृष्टिं स्थापयामि, प्राणिनां दर्शनाय। तत्र दृष्ट्वा, व्योमं न तमसा न प्रकाशेन पूर्णम्, किं तु अत्यन्तं विस्तीर्णम्, शून्यम्, अनन्तम्। "सृष्टिं कल्पयिष्यामि" इति निश्चित्य, शुद्धसूक्ष्मेण मनसा आकाशं पश्यामि। तत्र, प्रसारितमानसा, विस्तीर्णे आकाशे, महान् सृष्ट्यः अदृश्यन्त, पृथग्भूताः, अविच्छिन्नाः। ताः सृष्टयः अन्योन्यं न पश्यन्ति, ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्रः, देवाः, असुराः, गन्धर्वाः, किन्नराः, नागाः, मनुष्याः च तत्र सन्ति। मेरु, मन्दर, कैलास, महेन्द्र, मालयाद्याः पर्वताः, द्वीपाः, नद्यो, प्रदेशाः दश संख्या, दीप्तिमन्तः। तेषु, प्रतिबिम्बवत्, दश पद्मजाः, पद्मनालस्थाः, हंसवाहनस्थाः, स्वस्थाने स्थिताः। तेषु दशसु, पृथग्भूतेषु, प्रजाः, दीप्तज्वालाः, दीर्घदीप्तयः, लोकान् तेजसा प्रकाशयन्ति। तत्र महानद्यः प्रवहन्ति, समुद्राः निनदन्ति, तीक्ष्णरश्मयः प्रकाशन्ति, वायवः आकाशे प्रवहन्ति। स्वर्गे देवाः क्रीडन्ति, भूमौ मनुष्याः, अधोऽधः असुराः नागाः च सुखेन वसन्ति। सर्वाः ऋतवः, शुभगुणैः भूषिताः, कालचक्रे निवेशिताः; स्वकाले, फलं पृथिव्याः शोभयन्ति। शुभाशुभाचारः, दिशां प्रति, नरकस्वर्गफलानि सर्वत्र आगच्छन्ति। सर्वे जीवाः, भोगमोक्षफलं इच्छन्तः, यथाकामं, यथाक्रमेण, यथाकालेन, प्रयत्नं कुर्वन्ति। सप्तलोकाः, द्वीपाः, समुद्राः, पर्वताः च, यथाक्रमं, कल्पान्ते, महान् निनादं कुर्वन्ति। किञ्चित् स्थले रात्रिः आगता, अन्यत्र स्थिरा; पर्वतान्तराले तमः तिष्ठति, यथा विद्युत् शीघ्रं चलति। नीलपद्माकाशे, भ्रमरः मेघः भ्रमति; ताराजालं तत्र दीप्तम्, यथा पुंस्तमनालम्। कल्पान्ते घनः मेरुशिखरे विश्राम्यति; शुद्धं कर्पासं शाल्मलिनि गुहायां, यथा अस्थिसुषिरम्। लोकालोकपर्वतस्य मेखला, समुद्रयुद्धनिनादेन गर्जन्ती, तमः-नीलमणिभिः शोभिता, स्वरत्नैः दीप्तिमती। पृथिवी, जीवजन्तूनां मन्दनादेन, लोकविस्तारे मध्ये तिष्ठति, यथा राजमहान्तःपुरे नारी। ऋतुसौन्दर्यं, श्वेतदिनश्रेणीभिः, रात्रिच्छाया-रेखाभिः भूषितम्, यथा पद्मपुष्पमाला। पृथिव्याः अनेकानि प्रदेशाः, स्वविभागैः, जनैः, रक्तवर्णेन दीप्तिमन्तः, यथा दाडिमपुष्पश्रेणी। त्रिपथगा नद्यः, ऊर्ध्वाधः गतयः, शुद्धाः, शशाङ्कखण्डवत्, ब्रह्मसूत्रवत् प्रकाशन्ति। एवं मनसः कल्पनया, सृष्ट्याः विविधरूपाणि, जगति प्रकटितानि, तानि तु मन एव संकल्पयति, तत्र सर्वं मनसः स्वभावात् प्रवर्तमानम्।