रघुनन्दन रामः, यदा तव मनसि वैराग्यस्य प्रकाशः उत्पन्नः, तदा वसिष्ठः महर्षिः तव समीपे उपविष्टः, शान्तया वाणीया इदं उपदिशत्। "हे राम, यथा ज्ञानस्य अभावात् भेदः दृश्यते, तथा ज्ञानोदयसमये सर्वे विचाराः शमं यान्ति, केवलं मौनं अवशिष्यते। यदा तव विचारे समाप्ते, तव आत्मनो ज्ञानं प्राप्तं, तदा त्वं तं परमं, एकं, अनादि-अन्तं, अखण्डं, अविच्छिन्नं च जानिष्यसि। ये जनाः अजागरूकाः, ते मनसि भेदं कल्पयन्ति, स्वस्य कल्पनाः विस्तरयन्ति; किन्तु एषा शिक्षायै एव उपदिश्यते—ज्ञानोदयसमये द्वैतं नास्ति। शब्दार्थयोः सम्बन्धस्य अभावे द्वैतस्य स्थापनं न शक्यते; मौने वा वाचि वा द्वैतस्य असम्भावना—एतावत् पर्याप्तम्। हे रघुनन्दन, महावाक्यानां अर्थे तव बुद्धिं स्थापय, शब्दभेदान् त्यजित्वा; इदानीं यत् वदामि तत् शृणु। मनः कुतश्चित् उत्पन्नम्, गन्धर्वनगरस्य सदृशं, केवलं भ्रान्तिं उत्पादयति; यदिदं विश्वं दृश्यते, तस्य केवलं मनस्य एव प्रक्षिप्तिः। यथा मनः विश्वमिदं मायामयं प्रक्षिप्तम्, तथा सृष्टेः दृष्टान्तेन तव समक्षं विस्तारयिष्यामि, हे निष्पाप। एतद् श्रुत्वा त्वं स्वयम्, हे राम, निश्चितः भविष्यसि यदिदं सर्वं केवलं भ्रान्तिः, दूरात् तव आसक्तिं त्यक्ष्यसि। त्रिलोक्यः केवलं चिन्तनकल्पनया निर्मिताः; सर्वं त्यक्त्वा, शान्तचित्तः, आत्मनि एव स्थित्वा भविष्यसि। मम वचनस्य अर्थे सावधानः, मनः रोगस्य उपचाराय यत्नेन विवेकस्य तैलं योजयित्वा प्रयासं करिष्यसि। यदा एतद्, तदा मनः एव इह विश्वरूपेण दृश्यते; शरीरादिकं नास्ति, यथा रेणु मध्ये तैलं नास्ति। संसारः मनः एव, रागदुःखादिदोषैः कलुषितः; तेषु विमुक्ते, तदेव मोक्ष इति कथ्यते। मनः नियन्तव्यम्, रक्षितव्यम्, परीक्षितव्यम्, उत्तमेन उपचारः कर्तव्यः; पोषयितव्यम्, कर्मणि नियोजयितव्यम्, मार्गदर्शितव्यम्, यत्नेन धारयितव्यम्। मनः त्रिलोक्यः विविधरूपाणि अन्तः धारयति; मयूराण्डस्य यथा कालक्रमे प्रसारः दृश्यते। मनसः चेतनभागः सर्वस्य बीजं, अचेतनभागः जगत्, मायायाः अङ्गम्। आदिसृष्टौ भूमिः आदिकं वस्तुतः नास्ति; निराकारम् अजन्मा, स्वप्नदृश्यमिव दृश्यते, किन्तु न पश्यति। विस्तीर्णचेतनया सृष्टिः ज्ञायते; अचेतनचेतनया पर्वतादिकं दृश्यते; सूक्ष्मं सूक्ष्मचेतनया ज्ञायते; शरीरं शून्यम्, असत्यम्। मनः आत्मरूपेण सर्वत्र व्याप्य, स्वविज्ञानैः पूरितम्; शान्तम्, निर्मलम्, स्निग्धम्, सूर्यप्रकाशेन जलमिव। मूढं मनः, अज्ञानात्, विश्वेश्वरं मिथ्या पश्यति; ज्ञानात्, स्वस्य शुद्धरूपं पश्यति। आत्मा कथं द्वैत-एकत्व-भ्रमस्य कारणं दृश्यते—शृणु, कथानुक्रमेण तव विस्तरं वक्ष्यामि। यद् उपमा-संयुक्तं, हृदयस्पर्शी वाणी, मधुरं च, तद् श्रोत्रियस्य हृदयम् व्याप्नोति, जलमध्ये तैलमिव, न संशयः। यद् उपमाविहीनं, अप्रियं, क्लिष्टं, क्षुभितं, शीघ्रं, दुर्व्यक्तं च, तद् श्रोत्रियस्य हृदयं न प्रविशति, भस्मनि घृतं नश्यति। यानि कथाः, आख्यानानि जगति, यत् ज्ञानं उद्घोष्यते, हे महात्मन्, दृष्टान्तोपमाभिः सर्वं शीघ्रं विश्वं प्रकाशयति, शशाङ्कस्य श्वेतरश्मिमिव। कदाचित्, ब्रह्मा मम समीपे सृष्ट्याः विषये उक्तवान्, हे निष्पाप; तव पृष्टे, हे राघव, तत् इदानीं वक्ष्यामि। कदाचित् अहम् पद्मजं ब्रह्माणं पप्रच्छम्—"हे ब्रह्मन्, एते सृष्टिसमूहाः कथं उत्पद्यन्ते?" तत्र, मनः एव एवं प्रकट्यते, सत्यमिव दृश्यते, सरसि जलस्य विविधवर्तुलानि यथा, चलित्वा विस्तरयन्ति। दिनस्य आरम्भे, यदा जागरूकः सन् विश्वं सृजितुम् इच्छति, तदा पूर्वकाले यत् अभवत् तद् शृणु। एकदा दिनान्ते, सर्वसृष्टिं संहृत्य, एकाकी शान्तचित्तः आसीत्, रात्रिं एकः अनयम्। रात्रेः अन्ते, जागरूकः, संध्याकर्म कृत्वा, व्योम्नि दृष्टिं स्थापयामि, जीवाः द्रष्टुम्। यदा अपश्यं, व्योम न तिमिरयुक्तं, न प्रकाशयुक्तं, केवलं विस्तीर्णम्, रिक्तम्, अनन्तम्। "सृष्टिं कल्पयिष्ये" इति निश्चित्य, शुद्धसूक्ष्मचित्तेन व्योमनि निरीक्षितवान्। तत्र, विस्तीर्णे मनसि, महान् सृष्टयः अपश्यं, प्रत्येकं पृथग् स्थितम्, अविच्छिन्नम्। अन्योन्यं न पश्यन्तः, ब्रह्मा-विष्णु-इन्द्रैः सह, देवैः, असुरैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः, नागैः, मानवैः च सह। मेरु, मन्दार, कैलास, महेन्द्र, मलय, अन्ये च पर्वताः, द्वीपाः, नदीः, प्रदेशाः दश, प्रकाशमानाः। तत्र, प्रतिबिम्बवत् दश पद्मजाः, पद्मनालस्थाः, हंसवाहनस्थाः, प्रत्येकं स्वस्थाने स्थिताः। तेषु दशसु, प्रत्येकं पृथग्, प्रजाः उत्पन्नाः, दीप्तिमन्तः, दीर्घाः, तेजसा लोकान् प्रकाशयन्तः। तत्र महानद्यः प्रवहन्ति, समुद्राः नादयन्ति, उष्णरश्मयः प्रकाशयन्ति, वायवः व्योम्नि वहन्ति। स्वर्गे देवाः क्रीडन्ति, भूमौ मानवाः क्रीडन्ति, अधो लोकेषु असुराः नागाः च सुखेन वसन्ति। सर्वाः ऋतवः, शुभगुणैः युक्ताः, कालचक्रे सन्निविष्टाः; यदा कालः आगच्छति, तदा पृथिवीं फलैः शोभयन्ति। शुभाशुभाचारस्य विधिः दिशासु परिपक्वः, सर्वत्र स्वर्ग-नरक-फलानि यथाकालं आगमयति। एवं, हे राम, मनसि एव सृष्ट्याः विविधता, तस्यैव कल्पनया जगत् दृश्यते; ज्ञानप्रकाशे द्वैतं नास्ति, आत्मनि एव शान्तः तिष्ठ।