श्रीभगवतः वाक्यानि श्रुत्वा, मोहग्रन्थिः छिद्यते, तदा त्वं स्वयमेव ज्ञानस्य, शब्दस्य, अर्थस्य च भेदं यथार्थतया ज्ञास्यसि। दुःखसंपदयं मनसः एवोत्पद्यते, तस्य विपरीतं च; मम वाक्यश्रवणमात्रेण ते निश्चितं शान्तिम् आप्स्यन्ति। सर्वं ब्रह्मणः एवोत्पद्यते, सर्वं च ब्रह्मैव; मम वाक्यैः जागरितः त्वं एतत् पूर्णतया ज्ञास्यसि, हे निर्मल। तस्मात्, हे ब्रह्मन्, ‘इदं अस्ति’ इति पदेन भेदः सूच्यते; किन्तु भगवन्, सर्वं अविभक्तं इति कथं वदसि? शास्त्रोपदेशस्य हेतोः, शब्दः श्रुतेः वा अर्थस्य वा उत्पद्यते, विपरीतानां अपवाहलक्षणेन, गणनालक्षणेन च चिह्नितः। एषः भेदः व्यवहारमात्रे दृश्यते, न तु यथार्थे; बालस्य क्रीडार्थं कल्पितः भूतवत्। यत्र वस्तूनि यथारूपेण स्थितानि, तत्र द्वैतमपि अद्वैतमपि न विद्यते; तत्र चित्तविक्षेपः कथं स्यात्? कारणकार्यसम्बन्धः स्वलक्षणैः एव परिभाष्यते, यथा कारणस्य च कारणिनः च, तथा अङ्गाङ्गिभावस्य च। विकारभ्रमः, भेदाभेदौ, अवस्थाविकाराः, ज्ञानमज्ञानं, सुखदुःखे च, एते सर्वे एवं सम्पद्यन्ते। एवं, एतेभ्यः आरभ्य, कल्पनया उत्पन्ना भ्रान्तिः जायते, अज्ञानिनां विवेकार्थम्; वस्तुतः तु वस्तुनि भेदः नास्ति। अज्ञानात् एवायं भेदः दृश्यते; ज्ञानोदये द्वैतं नास्ति। ज्ञानप्रकाशे सर्वा विकल्पनाः शमं यान्ति, केवलं मौनमेव शेष्यते। विचारपर्यन्ते, यदा त्वं ज्ञानम् आप्नोषि, तदा त्वं परमं एकं अनाद्यन्तं अखण्डं अविभक्तं च ज्ञास्यसि। ये अनुत्थितचित्ताः, ते स्वकियाः कल्पनाः विस्तारयन्ति; किन्तु एषा शिक्षार्थं उपदिश्यते—ज्ञानोदये द्वैतं नास्ति। शब्दार्थयोः सम्बन्धं विना द्वैतस्य प्रतिष्ठा न शक्या; द्वैतमेव न सम्भवति—मौनवाक्ययोः अपि, तदेव पर्याप्तम्। हे रघुनन्दन, त्वं बुद्धिं महावाक्यार्थे स्थापय, शब्दभेदान् परित्यज्य; इदानीं मम वचनं शृणु। मनः कुतश्चित् उत्पन्नं, गन्धर्वनगरसदृशं, केवलं मोहं उत्पादयति; एषा विश्वरूपा अभिव्यक्तिः तस्यैव प्रकल्पना। यथा मनः इदं विश्वमायाम् आविष्करोति, तथा सृष्टिदर्शनस्य दृष्टान्तेन वक्ष्यामि, हे निर्मल। एतद्वचनं श्रुत्वा, हे राम, त्वं निश्चितं जानीषे, सर्वं मोहमात्रं इति, च सङ्गं दूरतः परित्यजसि। त्रयः लोकाः चिन्ताकल्पनया एव सृज्यन्ते; सर्वं परित्यज्य, प्रशान्तचित्तः आत्मनि एव स्थित्वा तिष्ठसि। मम वाक्यार्थे एकचित्तः, त्वं मनसो रोगस्य उपचाराय यत्नेन विवेकाञ्जनं योजयसि। एवं सति, केवलं मन एव अत्र विश्वरूपेण दृश्यते; शरीरादयः न विद्यन्ते, यथा रेजुः मध्ये तैलाभावः। एवमेव मन एव संसारः इति कथ्यते, रागतापदुःखदोषैः मलिनीकृतः; तेषु मुक्ते, तदेव मोक्ष इति निर्दिश्यते। मनः जयितव्यम्, रक्षितव्यम्, परीक्षितव्यम्, सुसंस्कर्तव्यम्; पोषयितव्यम्, प्रवर्तयितव्यम्, मार्गदर्शयितव्यम्, सम्यक् धारयितव्यम्। एवं, मनः एव त्रिलोक्याः विविधरूपाणि अन्तर्भावयति; मयूराण्डवत् समये प्रस्फुटति। तस्य मनसः यः चैतन्यभागः, स एव सर्वबीजम्; यः जडभागः, स एव विश्वं, मायाङ्गम्। आदिसृष्टौ, एषा पृथिव्यादयः नास्ति; अमूर्तम् अजं च, स्वप्नदर्शनवत् दृश्यते, न तु पश्यति। विस्तीर्णचेतसा सृष्ट्यादिकं ज्ञायते; जडचेतसा पर्वतादीन् पश्यति; सूक्ष्मचेतसा सूक्ष्मं ज्ञायते; शरीरं शून्यम्, न तु सत्यम्। मनः सर्वव्यापि आत्मरूपेण स्वविज्ञानैः पूरितम्; शान्तं, शुद्धं, सौम्यं, सूर्यप्रकाशितसलिलवत्। अबुद्धिमान् मनः, अज्ञः, जगत्पतिं मिथ्यादृष्ट्या पश्यति; विवेकसम्पन्नः तु निजां निर्मलस्वरूपां पश्यति। आत्मा कथं द्वैताद्वैतविमर्शस्य मूलरूपेण दृश्यते—एतत् शृणु, यथाक्रमं आख्यानानां वर्णनं करिष्यामि। यत् युक्तोपमं, हृदयङ्गमं, मधुरं रमणीयं च वचः, हे श्रोता, तद् हृदयं व्याप्नोति, तैलवत् उदके, निःसंशयं। यद् अनुपमं, अमधुरं, क्लिष्टं, क्षुब्धं, शीघ्रं, दुरुक्तं च, तद् श्रोतुः हृदयं न प्रविशति, भस्मनि घृतं क्षिप्तवत् विनश्यति। यावन्ति आख्यानानि कथाः च लोके सन्ति, यत् यत् ज्ञानं प्रतिपाद्यते वा व्याख्यायते, हे महाभाग, दृष्टान्तोपमेयेन तद् सर्वं शीघ्रं जगत् प्रकाशयति, यथा चन्द्रस्य श्वेतरश्मयः। पूर्वं ब्रह्मा मम सृष्ट्याख्यानं कथितवान्, हे निर्मल; त्वया पृष्टः, हे राघव, तत् इदानीं वक्ष्यामि। कदाचित् अहम् अपि पद्मयोनि ब्रह्माणं पप्रच्छम्—‘हे ब्रह्मन्, कथमिमे सर्गसमूहाः जायन्ते?’ इति। एवं, मनः एव एतद्विधं सृजति, यथार्थवत् इव दृश्यते, यथा सरसि सलिलस्य चपलविस्तीर्णवर्तुलरूपाः। दिनस्य प्रभाते, यदा कश्चित् जागरयन्, विश्वं सृजितुम् इच्छति, तदा, प्रिय, यद् पूर्वकल्पे जातम्, तद् शृणु। एकदा, दिनान्ते, सर्वसृष्टिं संहृत्य, अहम् एकाकी स्थित्वा, एकचित्तः, शान्तः, रात्रिं अनयम्। रात्रेः अन्ते, जागरयन्, संध्याकर्माणि कृत्वा, अहम् आकाशं विलोकयन्, भूतानि द्रष्टुम् दृष्टिं प्रावृणम्। यदा अहम् पश्यामि, तदा आकाशः न तमसा पूरितः, न प्रकाशेन, केवलं विस्तीर्णः, रिक्तः, अनन्तः च दृश्यते।