कर्कटीप्रश्नस्मरणात्, आध्यात्मिकोपदेशस्य च चैतन्यस्वरूपविवरणस्य प्रसङ्गे, अहम् एतत् तुभ्यं कथितवान्। एकस्य कारणस्य प्रसादात्, सम्पूर्णं च असम्पूर्णं च स्पष्टं प्रकटितं दृश्यते; अयं जगत् अनादि-अनन्तं परमकारणात् क्रमशः उत्पन्नं भवति। यथा जलतरङ्गाः जलमध्ये उद्भूताः नष्टाः च सन्ति, तथापि जलस्यैव स्वरूपं नत्यन्तरं न यान्ति, एवं विविधसृष्टयः अपि, दृश्यमानाः सन्ति, परन्तु परमात्मनि एव नित्यं स्थिताः। यथा दारुषु अग्निः अदृश्यः अपि, मर्कटादिभ्यः शीतहरणादि कार्यं साधयति, एवं ब्रह्म, नित्यशान्तं, अविकृतं, विविधकार्येषु प्रवृत्तमिव, स्वस्वरूपं न परित्यज्य, इदं जगत् उत्पादयति। यथा काष्ठे स्त्रीप्रतिमा जिज्ञासायाः जागरणं काष्ठे एव भवति, तद्वत्, सृष्टिः अपि उत्पन्नेऽपि पूर्वमेव तत्र आसीत्। यथा बीजात्, तदन्यत्वं नास्ति, फलम् अपि भिन्नमिव प्रकटते, तथा चैतन्यात्, तदन्यत्वं नास्ति, चैतन्यविषयः अन्यत् इव उद्भवति। एकवस्तुनः अभेदात्, बीजफलयोः वा चैतन्यविषययोः वा भेदः नास्ति, यथा जलतरङ्गयोः। विवेचनाभावात्, एतयोः भेदः न स्थाप्यः; यत्र यत्र भेदः दृश्यते, तत्र तत्र परीक्षायाम् तद्विलीयते। अयं मोहः यथारूपः उत्पन्नः, हे रघुनन्दन, तथैव तस्य नाशः अपि स्यात्। जागरूकः सन्, एतत् विज्ञास्यसि—त्यजसि तं मोहं। मम वचनश्रवणेन, मोहग्रन्थिः छिन्ना चेत्, ज्ञान-शब्द-अर्थभेदस्य तत्त्वं त्वं स्वयम् ज्ञास्यसि। दुःखसमृद्धिः मनसः एव उत्पन्ना, तद्विपरीता अपि; केवलं मम वचनं श्रुत्वा, ते शान्तिं अवाप्स्यन्ति। सर्वं ब्रह्मणः एव उत्पन्नं, सर्वं ब्रह्मैव; मम वचनात् जागरूकः सन्, त्वं एतद् पूर्णं ज्ञास्यसि, हे निष्कलुष। अतः, हे ब्रह्मन्, 'इदं अस्ति' इति पदेन भेदः सूचितः; किं तु, हे देवाधिदेव, किमर्थं त्वं सर्वं अभेदं इति वदसि? शास्त्रोपदेशार्थं, शब्दः शब्दात् वा अर्थात् वा उत्पद्यते, विरोधनिषेधेन गणनालक्षणेन च चिह्नितः। भेदः केवलं व्यवहारदृष्ट्या दृश्यते, न तत्त्वतः; यथा बालस्य कल्पितः भूतः। द्वैतम् अद्वैतं च नास्ति तत्त्वस्थितौ; तत्र चिन्ताविकल्पः कथं स्यात्? कारणकार्यसम्बन्धः स्वस्वलक्षणेन निश्चितः, यथा कारणं च कारणधारिणं च, तथा अङ्गानां क्रमः। विकारभ्रमः, भेदाभेदः, अवस्थाविकारः, ज्ञानाज्ञानं, सुखदुःखं—एवं सर्वं उत्पन्नं दृश्यते। एवं आरभ्य, मिथ्याभावना उत्पद्यते, कल्पनाप्रवृत्त्या; अज्ञस्य बोधार्थं, वस्तुतः, द्रव्ये भेदः नास्ति। अज्ञानात् भेदः दृश्यते; ज्ञानोदये, द्वैतं नास्ति। ज्ञानप्रकाशे, सर्वे विचाराः विलीयन्ते, केवलं मौनं शेषम्। विवेचनपर्यन्ते, त्वं यदा तत्त्वं प्राप्स्यसि, तदा अनादि-अनन्तं अखण्डं परमं एकं ज्ञास्यसि। अज्ञानवन्तः मनोभेदेषु प्रवृत्ताः, स्वकल्पनां विस्तारयन्ति; परन्तु एषा शिक्षायै उपदिष्टा—ज्ञानोदये, द्वैतं नास्ति। शब्दार्थसम्बन्धाभावे, द्वैतं न स्थाप्यते; मौने वा वाक्ये वा, द्वैतं न संभवति—एतावत् पर्याप्तम्। हे रघुनन्दन, महावाक्यार्थे बुद्धिं स्थापय, शब्दभेदान् तिरस्कृत्य; इदानीं यद् वक्ष्यामि, शृणु। मनः कुतश्चित् उत्पन्नं, यथा गन्धर्वनगरं, केवलं मोहं उत्पादयति; इदं विश्वरूपं तस्यैव प्रक्षिप्तिः अस्ति। यथा मनः विश्वमिदं मायारूपं प्रक्षिपति, हे निष्कलुष, सृष्टिप्रत्ययस्य दृष्टान्तं वक्ष्यामि, शृणु। एतद् श्रुत्वा, त्वं स्वयम्, हे राम, निश्चितं ज्ञास्यसि—सर्वं केवलं मोहः, दूरतः आसक्तिं त्यजसि। त्रिलोक्यः केवलं चिन्ताभावनारूपा; सर्वं परित्यज्य, शान्तचित्तः, स्वात्मनि एव स्थित्वा। मम वचनार्थे एकाग्रः सन्, मनोव्याधेः उपचाराय, विवेकस्य लेपं यत्नेन योजयसि। एवं, मन एव इह जगत् रूपे प्रकटते; शरीरादि नास्ति, यथा रेणुṣu तैलं नास्ति। मन एव संसारः उच्यते, रागदुःखाद्युपतापैः कलुषितः; तेषु विमुक्तः, तदेव मोक्षः इति कथ्यते। मनः शासनीयम्, रक्षनीयम्, परीक्षनीयम्, साधु उपचार्यं; पोष्यं, कर्मणि नियोज्यं, मार्गे स्थाप्यं, यत्नेन धृत्यं। मनः त्रिलोक्यः विविधरूपाणि अन्तः धारयति; यथा मयूराण्डं, कालेन प्रसारितं भवति। मनसः यः चैतन्यभागः सः सर्वस्य बीजम्; तस्य जडभागः जगत् एव, मायायाः अङ्गम्। आदिसृष्टौ, पृथिव्यादि नास्ति, निराकारम्, अजम्; स्वप्नदृश्यमिव, दृश्यते, परन्तु न पश्यति। विस्तृतचेतनया, सृष्टिः इत्यादि ज्ञायते; जडचेतनया, पर्वतादि अनुभूयते; सूक्ष्मं सूक्ष्मचेतनया ज्ञायते; शरीरं शून्यं, न वास्तविकम्। मनः सर्वव्यापकं आत्मरूपं, स्वज्ञानैः पूरितम्, शान्तं, शुद्धं, सौम्यं, यथा सूर्यप्रकाशितं जलम्। अप्रौढं मनः, अज्ञानं, जगन्नाथं मिथ्या पश्यति; विवेकेन, स्वनिजं निर्मलरूपं पश्यति। आत्मा कथं द्वैत-अद्वैतभ्रमस्य मूलरूपे दृश्यते—एतत् श्रुणु, यथाक्रमं कथानां अनुवादेन वक्ष्यामि।