राज्ञः समाधौ विश्रामे सम्प्राप्ते त्वं माम् अवश्यम् पुनः द्रक्ष्यसि; मिथ्यावदेषु अपि, एकदा स्थापितं सौहृदं न कदापि नश्यति। तव उक्तं युक्तम्, हे राजन्; अहम् एवं करिष्यामि, सखे। यः मित्रभावेन वर्तते, तस्य वचनं कः न प्रीत्या गृह्णीयात्? इति उक्त्वा सा राक्षसी, भूषणैः मणिमालाभिः, कङ्कणैः, कटकैः, मेखलाभिः, हारैश्च शोभिता, रमणीया तत्रैव तिष्ठति स्म। सा राक्षसी ‘राजन्, गच्छाम’ इति उक्त्वा, राज्ञा मन्त्रिणा सह प्रस्थितवती; तौ द्वाव् अग्रे अगच्छतां, सा तयोः पृष्ठतः रात्रौ अन्वगच्छत्। ततः राजगृहं सम्प्राप्य, तत्र एकस्मिन् रमणीयकक्षे, रात्रिं साकं समागताः, सम्मानिताः, मधुरसंवादेन व्यतीतवन्तः। प्रभाते राक्षसी अन्तःपुरे स्त्रीभिः सह मिलित्वा स्थितवती; राजा च मन्त्रिणा सह स्वकार्यम् अन्ववर्तताम्। षडहस्यानन्तरं राजा अन्यनगरात् स्वस्वामिभ्यश्च संग्रहितान् दोषयुक्तान् कारागारस्थांश्च बन्धनान् समाहितवान्। तेषां मध्ये त्रिसहस्रं मृत्युदण्डार्हान् तस्यै राक्षस्यै दत्तवान्। रात्रौ सा घोररूपा कृष्णवर्णा राक्षसी जातवती। सा तान् सहस्रशः मृत्युदण्डार्हान् बाहुपाशेन गगनमेखलायामिव मेघेन वारिधारागणान् ग्रसीत्। राज्ञः अनुज्ञां लब्ध्वा, सा तेनैव हिमालयशिखरे गतवती, यथा दरिद्रया कन्यया सुवर्णलाभे स्वगृहं प्रत्यागम्यते, तथैव सा, यद्यपि भीषणाङ्गी, स्वगृहं प्रत्यपद्यत। तत्र द्वौ दिवसौ तृप्त्या सुप्त्वा, विश्रान्ता, प्रबुद्धा, पुनः ध्याननिष्ठा बभूव। पञ्चवर्षेभ्यो वा त्रिवर्षेभ्यो वा, सा समाधेः प्रबुद्धा, सभां गत्वा तेन राज्ञा पूजिता। तत्र विश्रान्तसंवादेन किञ्चित्कालं कृत्वा, तान् मृत्युदण्डार्हान् गृह्य, स्वगृहं प्रत्यागच्छति स्म। अद्यापि सा राक्षसी जीवन्मुक्ता, तस्मिन्नेव पर्वते, तस्मिन्नेव अरण्ये वसन्ती, सर्वसमाधिस्वभावं त्यक्त्वा स्थितवती। यदा राजा सर्वकामान् परित्यज्य शान्तिं प्राप्तवान्, तदा सा राक्षसी दीर्घकालं तस्य राज्ञः सौहृदेन भोज्यं भुङ्क्ते स्म। कीरातदेशे, सर्वैः स्थानीयैः राजभिः सह, सा परममित्रतां स्थापयामास। तत्र सा योगसिद्धा राक्षसी, सर्वान् महाप्रपत्तीन्, भूतादिभयम्, रोगांश्च निवारयति स्म। दीर्घकालं सा ध्यानं न परित्यज्य, तत्र आगत्य, सम्यक् संगृहीतान् पशून् भक्षयति। अद्यापि, यः यज्यपशुः तत्र दीयते, स राजा तस्यै सौहृदाय प्रयच्छति—कः न दृढनिश्चयः स्यात्? सा राक्षसी, शिकारिवर्गेषु ध्यानसमाहितवस्था, दीर्घकालं न निर्गम्य, जनानां दोषान् शमयति। सा देवी, कन्दरानामा, मङ्गलेतराख्या, नगरस्य गूढगुहायां महता सम्मानितास्तिता। तस्मात् प्रभृति, यः कश्चित् राजा तत्र स्वयम् अधिराज्यं करोति, स एव कन्दरां देवीं प्रतिष्ठापयति। यः कश्चन हीनः राजा कन्दरायाः प्रतिष्ठां न करोति, तस्य प्रजाः तं विपत्तिसमूहैः विनाशयन्ति। तस्याः पूजया तत्र जनाः अभीष्टफलम् आप्नुवन्ति; तस्याः उपेक्षया, स्वभावात् प्रेरिताः, अमङ्गलं प्राप्नुवन्ति। सा देवी, यद्यपि मृत्युदण्डार्हैः विधिवत् पूज्यते, मूर्त्यां स्थिता, मनसि स्थितानि फलानि ददाति। सा देवी, अतिसम्मानिता, अरण्यवासिनां निवासभूमिः, परविद्यायुक्ता, सर्वलोकानां मङ्गलप्रदा, सर्वान् नाश्यसमूहान् भक्षयन्ती, अत्र विजयी अस्ति। एवं सर्वमिदं निष्पापकथानं यथावत् क्रमेण राक्षसी कर्कट्याः सम्बन्धे तुभ्यं सम्प्रवर्णितम्। भगवन्, हिमालयगुहासु उक्तायाः कृष्णायाः राक्षस्याः कर्कटीति नाम किमर्थं जातम्, तत् यथावत् कथय। राक्षसानां स्वभावतः अनेकाः वंशाः, तेषु कृष्णाः, श्वेताः, हरिताः, दीप्ताः च। तत्र कर्कटनामा राक्षसः आसीत्, यः कर्कटकाकृतिः, तस्मात् सा कृष्णवर्णा कर्कट्या नाम्ना, कर्कटकवद्रूपा जाता। कर्कट्याः प्रश्नस्मरणात्, अहम् एतत् तुभ्यं अध्यात्मोपदेशे चेतनास्वरूपप्रकाशे च उक्तवान्। एवं एककारणात्, सम्पूर्णम् अपि, असम्पूर्णम् अपि, स्पष्टं दृश्यते; इदं जगत् अनाद्यन्तं, परकारणात् क्रमशः उत्पद्यते। यथा जलराशौ तरङ्गाः उत्पद्यन्ते नश्यन्ति च, तथापि जलात् न भिद्यन्ते, एवं एते विविधसृष्टयः अपि परे एव स्थिताः। यथा अग्निः दारुषु न दृश्यते अपि, वानरादिभिः शीतापनयनादिकं कार्यं करोति, तथा ब्रह्म, नित्यशान्तं, नानाक्रियाभिः जगद् उत्पाद्य, स्वस्वरूपं न जहाति। इदं सृष्टिं अपि, अनुत्पन्नाम् अपि, एवं जाताम्; यथा दारुमयस्त्रीबुद्धिः दारुषु एव जाग्रति। यथा बीजाद्, अभिन्नात् अपि, फलम् अन्यत् इव दृश्यते, तथा चैतन्यात्, तदन्यत् इव, विषयः उत्पद्यते। एकतत्त्वस्य अभेदात्, बीजफलयोः, चैतन्यविषययोः, जलतरङ्गयोः च, भेदः नास्ति। अन्वेषणाभावात् ऋते, द्वयोर् भेदः न सिध्यति; यः कश्चिद् भेदः दृश्यते, अन्वेषणे नश्यति। एषा भ्रान्तिः यथा उत्पन्ना, हे रघुनन्दन, तथा एव गच्छतु। जागरिते तत्त्वं ज्ञास्यसि; केवलं त्यज।