एकदा महर्षिः ब्रह्मर्षिं प्रवदन् इत्युवाच— योऽयं स्वात्मनं नष्टवान्, न किञ्चित् सत्यम् अस्य विद्यते, तस्य शरीरं दग्धं शुष्कं चेदपि, तस्य मूढता लोके कथं विचित्रमस्ति! यथा जलधारायाः कणः किञ्चिद् दिने पतित्वा विनश्यति, तथा क्षणभङ्गुरं तन्नरशरीरपत्रं स्वयमेव पतति। एतत् शरीरं, यत् क्षणिकं, सागरफेनफुल्लिकोपमं, व्यर्थकर्मसु प्रवर्तमानं, शीघ्रं विनश्यति। मृषाज्ञानविकारेण स्वप्नमोहसंमूढं चैतत् शरीरं नित्यनश्वरं स्फुटमस्ति, तस्मिन् अहं किञ्चिदपि विश्वासं न स्थापयामि, द्विजोत्तम। यः कश्चित् विद्युत्प्रभायां, शरद्भ्राजिषु, गन्धर्वनगर्यां वा स्थैर्यं निश्चितवान्, स एव शरीरस्यापि विश्वासं करोति। अहं तु, एतत् तृणसदृशं दोषयुक्तं, दुर्बलक्रियासमन्तदोषदग्धं, मिथ्याचारिणं शरीरं परित्यज्य, सुखेन स्थितिं प्राप्य तिष्ठामि। इदानीं, संसारसागरे जन्म लब्ध्वा, यत्र भाररूपतरङ्गाः चञ्चलविकाररूपाणि च दृश्यन्ते, तत्र बाल्यं केवलं दुःखदं भवति। बाल्ये एव अशक्तता, विपत्तयः, तृष्णा, मूकता, बुद्धिमन्दता, लोभः, चञ्चलता, दुःखं च—एतानि सर्वाणि प्रकटन्ते। बाल्यं कोपशोकार्द्रशृङ्खलाभिः बध्यमानस्य हस्तिहस्तस्य इव बन्धनं भवति। याः चिन्ताः बाल्ये हृदयं विदारयन्ति, ताः मृत्यौ, जरा, व्याधौ, दैवादिषु वा, युवावस्थायामपि न एव विदारयन्ति। बालकानां व्यवहारः, यः सर्वैः तिरस्कृतः, पशुवत् चञ्चलः, मृत्युतः अपि अधिकं दुःखं ददाति। कस्य मनः विदारितं, विवर्णं, बाल्ये, घनतमःअज्ञानप्रतिबिम्बे, अशान्ते, सुखं प्राप्नोति? बाल्ये, यत्र यत्र पश्यति, तत्र तत्र भयमेव, मूढतामसात्, को नाम तं दुःखं स्वेच्छया स्वीकरोति? बालः क्रीडासक्तः, अपथ्यविनोदप्रियः, व्यर्थाशापरायणः, महतीं मोहां च विपत्तिं प्राप्नोति। बाल्ये, विचित्रविकल्पसंमूढे, अपथ्यविनोदयुक्ते, दुर्लभकामनायुक्ते, केवलं शमाय न, किं तु शमायोग्यं भवति। सर्वे दोषाः, पापकर्माणि, दुष्कृत्यवृत्तयः, पापप्रवृत्तयः, इव भीमकूपे मकराः, बाल्ये एव वसन्ति। ये मूढाः, विवेकशून्याः, बाल्यं रमणीयमित्याहुः, ते खलु निन्द्याः, ब्रह्मन्, नूनम्। यत्र मनः, रूपेण चञ्चलं, विषयेषु विचरति, तत्र त्रैलोक्यराज्यमपि न तृप्तिदं भवेत्। सर्वेषां प्राणिनां, सर्वावस्थासु, मनः चञ्चलं भवति; बाल्ये तु, महर्षे, तस्य चपलता दशगुणा दृश्यते। स्वभावतः मनः चञ्चलं, बाल्यं च चञ्चलतायाः शिखरम्; उभयोः संयोगे, प्रिय, को नाम तत्र अन्तःक्लेशं वेत्ति? स्त्रीणां चपलदृष्टिभिः, विद्युत्प्रभाभिः, ज्वालामालाविलासैः, तरङ्गैश्च, ब्रह्मन्, बाल्यं वा मनः वा चञ्चलतां शृणुति। बाल्यं च मनश्च, सर्वेषु कर्मसु, भ्रातरौ इव सदैव, चञ्चलतया प्रसिद्धौ। सर्वे पापात्मानः, सर्वे दोषाः, पापसङ्कल्पाः, बाल्ये एव वर्धन्ते, यथा जनाः धनिनं आश्रयन्ति। यदि बालः प्रतिदिनं नूतनं प्रियं वस्तु न प्राप्नोति, तर्हि सः विषमूर्च्छायाम् पतितः स्याद्। शनैः शनैः नियन्त्र्यते, शनैः विक्रियते, मलिनेषु एव रमते, कौलेयबालकवत्। नित्यं रुदन्, मलिनहृदयः, दग्धभूमौ वर्षेण सिक्तायामिव, जडश्च। भीतः, अन्ने स्थितः, दुःखितः, यत्किञ्चिद् पश्यति, तत् इच्छन्, चञ्चलमनः शरीरं च, केवलं दुःखाय एव। यद् इच्छितं न लभते, तदा दुर्बलः बालकः, क्लिष्टचित्तः, हृदयच्छेदवत् दुःखं अनुभवति। महर्षे, बालस्य दुःखानि, यस्य लक्ष्यं दुर्लभं, मनः बहुधा आकृष्टं, तानि अन्येषां दुःखानां तुल्यं नास्ति। बालकः केवलं कल्पनायाम् बलवान्, नित्यं मनसा दह्यते, यथा वनं ग्रीष्मार्केण। यदा बालः विद्यागृहम् प्रविशति, तदा सः महाविषबद्धमहोरगवत् तीव्रक्लेशं अनुभवति। बाल्ये दुर्बलहृदयत्वात्, अनन्तमिथ्याविकल्पैः, व्यर्थकामनाभिः च, दीर्घकालदुःखम् एव। कः मूढः स्निग्धं पक्वहिमं भक्षयितुम् इच्छेत्, किं वा गगनाद् इन्दुं ग्रहीतुं, तेन सुखं कुतः? योऽन्तर्मनसा उष्णशीतप्रतिकारशून्यः, तस्य किं बालकस्य, स्थावरस्य, वृक्षस्य वा, कः भेदः, महाबुद्धे? बालकाः, पक्षिवत्, नित्यं पिपासया पत्त्रैः उड्डयितुम् इच्छन्ति, भयेन च, अन्नेन च, नित्यं व्यग्राः। बाल्ये, आचार्यभयम्, मातुः भयम्, पितुः भयम्, जनस्य भयम्, वृद्धबालानां भयम् च; बाल्यं हि भीतानां गृहम्। यस्य आशाः सर्वदोषैः निरुद्धाः, मूढ्ये रमते, महर्षे, तस्य बाल्यं कदापि न तृप्तिदं भवति। ततः, बाल्यदुःखं परित्यज्य, निराशः जनः तरुण्याः मेघे आरूढः पुनः पतति। तत्र, स्वस्य चपलमनसः वशात्, मूढबुद्धिः दुःखात् दुःखं प्रति गच्छति। मनोगुहायाम् वासं कुर्वन्तं, कामराक्षसस्य वशं प्राप्तः, सः सदा मोहवृत्तिं प्राप्य, शक्तिहीनः भवति।