संसारेऽस्मिन्यदिदं विश्वजालं दृश्यते, तदेव परमाण्वन्तः समं स्थितमस्ति, यथा बीजे घटस्थे महान् वृक्षः सर्वः स्थितः स्यात्। तस्मिन्नपि बीजे सम्पूर्णवृक्षस्य विस्तारः, फलपत्रादिसहितः, स्थितः इव दृश्यते; एवं परमदर्शनेन चैतन्यसूक्ष्मपरमाणौ विश्वं साक्षात्क्रियते। बीजस्य गुहायां शाखाफलवृक्षत्वं त्यक्त्वा न तिष्ठति, तथैव चैतन्यपरमाणौ विश्वं विस्तारमाप्नोति। या द्वैतदृश्यता दृश्यते, सा अद्वैतस्य बीजकवचरूपे प्रतिष्ठिता; यः चैतन्यपरमाणौ विश्वं पश्यति, स एव वस्तुतः पश्यति। नात्र द्वैतमस्ति, न च अद्वैतम्; न बीजं, नाङ्कुरः; न स्थूलं, न सूक्ष्मम्; न अजं, न जातम्। नास्ति सत्, नासतोऽपि; न मृदु, न च विक्षिप्तम्; त्रैलोक्यस्य चैतन्यपरमाणौ नास्ति किञ्चिदस्ति, नापि सत्। न विश्वं न अविश्वं विद्यते; केवलं परमाणुचैतन्यमेव दृश्यते—यद्यदुत्पद्यते, यत्र यथावद्वा, तदेव तादृशम्। एषः परमाण्वात्मा, अनुत्पन्नोऽपि, स्वचेतनया उत्पद्यते इव दृश्यते, एक आत्मा सर्वत्र व्याप्य स्थितः, यथा आकाशम्। यथा बीजं वृक्षत्वं प्रतीयमानं नोत्पद्यते, तथैव परमार्थः विश्वरूपेण उत्पत्तिविनाशयोः प्रतीयते। यथा वृक्षः बीजत्वं न जहाति, तथैव परमाणुः स्वस्वरूपं न विहाय स्थितः, न कम्पमानः, न ग्राह्यत्याग्यः। पङ्केरुहतन्तुः मेरुः वा परमाणोः साक्षात्प्रत्यक्षे तन्तुरिव दृश्यते, किन्तु तस्य तत्त्वं नेत्रेण न दृश्यते। पङ्कजतन्तुर्मेरुर्वा आत्मनः परमाणौ, तस्यैव घनत्वेन मेरुपर्वतादयः अन्तः स्थिताः। तेनैव तद्विस्तारः सूक्ष्मपरमाणुश्च व्याप्तः, विततः, निर्मितः, उत्पादितश्च; विश्वरचनां यथा गगनं—सर्वत्र शून्यं विशुद्धं प्रतिलभ्यते। द्वैतदृष्ट्या स्वस्य शोभारूपं त्यक्तमिव दृश्यते, यथा सुषुप्ताववस्था परमार्थदर्शनेन; एकत्वं प्राप्तं, आगमापायवर्जितम्, एवं विश्वं परमार्थस्वरूपे स्थितम्। एवं राज्ञः वचः श्रुत्वा कर्कटी वानरी चित्तचञ्चल्यम् असूयां च त्यक्त्वा, तत्त्वोपदेशस्यान्ते स्थित्वा, अन्तः शीतलतां तुष्टिं विश्रामं च दुःखरहितां प्राप्तवती, यथा शिखिनी वर्षाकाले, वा पूर्णचन्द्रप्रभायां पङ्कजम्। राजवचनेन तस्याः अन्तः परमसन्तोषः उत्पन्नः, यथा बकाण्डं सूर्येण, मेघः वायुनाऽन्तः पूर्यते। सा विस्मयेन प्राह—"अहो, कियत् शुद्धं भवतः ज्ञानम्, यत् बोधसूर्यस्य तेजसा नित्यं दीप्तम्। एष विवेकपरमाणुः शुक्लः शान्तः शुद्धश्च चन्द्रांशुप्रभासमः, भवद्भ्यां हृदये समुत्पन्नः दृश्यते। पण्डिताः लोके पूज्यन्ते; अहं तादृशान् सेवायोग्यान् मन्ये। भवद्भ्यां संगमेन अहम् अपि पङ्कजमिव चन्द्रस्य सन्निधौ विकसामि। यथा पुष्पसंसर्गेण गन्धः जायते, तथा साधुसमागमे मङ्गलं; यथा पङ्कजं सूर्यस्पर्शेन विकसति। नूनं महतां संगात् दुःखं न बाधते; दीपशिखां हस्ते धारयन् कः तमसा पराजितः स्यात्? मम शक्त्या, भूमिसूर्यौ युवां, एषस्मिन्वनान्तरे आगतौ; अतः पूजनीयौ भवतः—शीघ्रं स्वमङ्गलकारणं कथयताम्। अस्माकं देशे, वनान्तरे दैत्यकुलसमूहः जनान् अतीव बाधते, सर्वदा तेषां हृदयेषु पीडां जनयन्। यदा सर्वे जनाः प्रबलया व्याध्या मम राज्ये पीडिताः सन्तः, रात्रौ तस्मात् कारणात् निर्गता। यदा जनानां हृदयरोगाः औषधैः न निवर्तन्ते, तदा मन्त्रादीन् वदतः सन्निकर्षे गत्वा, तेषां शोधनेन प्रयत्नं कुर्वे। मम प्रयत्नोऽपि तादृशानां निग्रहे, ये निर्दोषान् हिंस्यन्ति; स प्रयत्नः सफलो भवेत्, तावदेव पर्याप्तम्। एतावत् त्वया, शुभे, स्वीकृतव्यम्—यत् अधुनातः परं न किञ्चिदपि जीवस्य हिंसनीयम्।" सा उवाच—"एवं, प्रभो, अद्य प्रभृति अहम् एवं वर्तिष्ये, न मिथ्या; यथार्थतः, अद्य प्रभृति मया किञ्चिदपि हिंसनीयम् नास्ति।" राजा पप्रच्छ—"यदि एवं, कमललोचने, तव देहधारणं कथं स्यात्, यदा इच्छया परदेहभोजनं वर्तते?" सा प्राह—"षट् शतानि वर्षाणि, राजन्, समाधौ स्थित्वा, जागरयित्वा, खादनचिन्ता मम उत्पन्ना, अद्य अहम् अन्नं इच्छामि।" इदानीं पर्वतशृङ्गं गत्वा, सा जीवती सालभञ्जिका, ध्यानस्थिता, अचला, यथेष्टं सुखानुभवति। अमृतधारणप्रणालिका स्थाप्य, इच्छया देहं धारयामि, ततः समये देहं त्यक्ष्यामि—एष मम निश्चयः। राजन्, देहत्यागात् पूर्वं, मया परजीवहिंसा न कर्तव्या; तस्मात् मम वचनं शृणु। अस्ति पर्वतः हिमवन् नाम, चन्द्रप्रभासमः, यः उत्तरस्यां दिशि हृदये स्थितः, पूर्वपश्चिमसागरसंस्पृष्टः। तत्र अहं भीषणा, सुवर्णशृङ्गगृहे, लोहस्तम्भवत्, राक्षसी कर्कटी नाम, वसामि। तपसा ब्रह्माणं सम्पूज्य, जनविनाशाय कामयमाना, सूक्ष्मा जातास्मि विषूचिकाभिधानरूपेण। एवं वरं लब्ध्वा, बहूनि वर्षाणि, विषूचिकारूपेण जनान् पीडयित्वा, तेषां प्राणान् क्लेशयित्वा। ब्रह्मणा मम नियमः कृतः—"साधूनां हिंसा न कार्य्या"—इति; तस्मात् मम महान् मन्त्रः आश्रितः, तेन निगृहीता स्थिता। अतः, स मन्त्रः स्वीक्रियताम्; तेन अस्मिन्लोके सर्वहृदयरोगः शम्यते—किमपरं मम संमोहकारणस्य वक्तव्यम्?" एवं कर्कटी राज्ञः उपदेशश्रवणात् तत्त्वज्ञानं लब्ध्वा, हिंसां त्यक्त्वा, समाधिसुखे स्थित्वा, मन्त्रसाधनया सर्वहृदयरोगान् शमयितुं प्रतिजज्ञे।