श्रूयताम्, भगवतः ज्ञानमयं रहस्यं यथा योगवासिष्ठे प्रतिपादितम्। यदा कश्चन द्रष्टा नास्ति, तदा दृश्यस्यापि कदापि सत्ता न भवति—यथा पितरं विना पुत्रो न स्यात्, एकत्वं विना च द्वैतस्यापि सम्भवो नास्ति। केवलं द्रष्टैव दृश्यरूपं प्राप्नोति; दृश्यं हि द्रष्टुर्भावमेव लभते—यथा पितरं विना पुत्रो न स्यात्, भोक्तारं विना भोगो न भवति। द्रष्टैव शक्तिमान् दृश्यस्य सृष्टौ, यथा शुद्धं सुवर्णं कङ्कणरचनायाम्। दृश्यं तु द्रष्टारं निर्मातुं न समर्थम्, जडत्वात्—यथा कङ्कणं वा मोहः सुवर्णस्योत्पत्तिं कर्तुं न शक्नोति। दृश्यस्य सृष्टिः चैतन्यात् सम्पद्यते, सा तु वस्तुतः असत्यैव; यथा कङ्कणस्य भ्रान्तिः अविद्यया, सुवर्णमेव तत्र आधारः। यथा कङ्कणाभासे सुवर्णे किञ्चित् अपि कङ्कणत्त्वं नास्ति—सुवर्णमेव सत्यम्—एवं दृश्ये सति द्रष्टृरूपमेव प्रकाशते। यदा द्रष्टा दृश्यत्वमापद्यते, स्वद्रष्टृत्वं त्यजति इव दृश्यते—यथा कङ्कणदर्शनकाले सुवर्णस्य सुवर्णत्त्वं लुप्तमिव दृश्यते। एकस्मिन्नेवाभासे द्रष्टा दृश्ययोः वस्तुतः सत्तानास्ति; यदा पुरुषबुद्धिः उदेति, तदा पशुबुद्धेः उदयः कुत्र? दृश्यं पश्यन् स्वात्मानं द्रष्टारं न पश्यति; यदा द्रष्टा दृश्यरूपं धत्ते, तदा तस्य सत्त्वमपि न सत्त्वं इव दृश्यते। यदा दृश्यं विज्ञानसम्प्लुतं लयं गच्छति, तदा केवलं द्रष्टृसत्ता एव प्रकाशते—यथा कङ्कणाभावे सुवर्णमेव शेषम्। दृश्ये असत्ये द्रष्टा नास्ति; द्रष्टर्यभावे दृश्यं नास्ति; तयोः अभावे न एकत्वं न चान्यत्वं विद्यते। सर्वं सम्यगवबुद्ध्य, यस्य स्वभावः शुद्धचैतन्यरूपः स्यात्, तस्य केवलं किञ्चित् विश्रान्तिस्वरूपमवशिष्यते, यत् वाचामगोचरम्। आत्मा, दर्शनक्रिया, दृश्यं च दीपेन प्रकाशितमिव; सर्वं तत् परमार्थपरमाणुना शुद्धचैतन्यरूपेण साध्यते। ज्ञाता—ज्ञेय—ज्ञानोपायः इति तिस्रः बुद्धौ एव निहिताः; यथा कङ्कणादिरूपं सुवर्णे, ताः सत्यमिव दृश्यन्ते, परन्तु तत्त्वतः न सन्ति। यथा तरङ्गादिषु जलं विना किञ्चिदपि नास्ति, एवं स्वस्वरूपपरमाणोः विना किञ्चिदपि नास्ति। सर्वानुभवः सर्वानुभविनः स्वरूपमेव; सर्वानुभवसङ्घे एकत्वमेव सत्यम्; एकत्वानुभवे स्थिते सर्वं एकमेव दृश्यते। स्वेच्छया पृथक्त्वमिव दृश्यते, यथा महोदधौ तरङ्गाः; तस्य इच्छानुसारं वस्तूनां प्रकाशनं एकरूपमेव स्यात्। परमार्थात्मा देशकालादिभिः अकृत्स्नः; सर्वस्यात्मा सन् सर्वमेव, स्वभावतः सर्वानुभवस्वरूपः। अयं चैतन्यस्वभावात् सत्यम्, अविबोधात् असत्यम्; महात्मनः स्वरूपे न द्वैतं न चैकत्वं विद्यते। यदि द्वितीयं स्यात्, तर्हि एकस्यैकत्वं स्यात्; द्वैतैकत्वयोः परस्परावलम्बनं सूर्यप्रकाशछाययोः इव। यत्र द्वितीयं नास्ति, तत्र एकस्यैकत्वं कथं स्यात्? एकत्वेऽसति द्वैतमपि न विद्यते। एवं सति, यदवशिष्यते तद् शून्यमेव, स्वस्वरूपेऽवस्थितम्; तस्मात् स्वभावात् पृथगस्ति किञ्चित् न, यथा जलात् आप्यायमानम्। विश्वं, बहुविधप्रारम्भमहद्भूतम्, समत्वे शान्तम्, ब्रह्मणि एव स्थितम्, यथा बीजे वृक्षः। एवम्, द्वैतमपि तत्त्वतः न पृथक्, यथा सुवर्णे कठिनता; समत्वबोधे द्वैतमपि सत्यम्, असत्यमयमेव च। यथा द्रवता जले, स्पन्दनं वायौ, शून्यता आकाशे, एवं द्वैतं भगवतः न पृथक्। द्वैताद्वैतदर्शनं दुःखनाशाय; सूक्ष्मं द्वैताद्वैतयोः अदर्शनं—एतद्विदो हि उत्तमान्। प्रमाणं, प्रमाता, प्रमाण्यं—एते द्रष्टृदर्शनदृश्यरूपाः—एष एव विश्वः, सर्वं चैतन्यसूक्ष्मपरमाणौ निलीनम्। अयं विश्वः परमाणुरेव, सदा अस्मिन्सूक्ष्ममेरुप्रायपरमाणौ स्थितः, यथा गतिः वायौ स्वात्मनि स्थाप्यते—कथं वा अन्यथा? हा, एषा महान्मायैव—वा मायावी परमः; यतः अस्मिन्सूक्ष्मपरमाणौ एव त्रिलोक्यनुक्रमः अस्ति। एवं, एषा सदा अत्यद्भुतमायैव; विश्वं केवलं मापनरूपेण शुद्धचैतन्यपरमाणौ स्थितम्। अस्यां विश्वजालस्य स्थितौ अपि, परमाणौ एव एकत्वं न त्यजति, यथा बीजस्य पात्रे महावृक्षः स्थितः। बीजे पूर्णवृक्षः, फलपत्रयुतः, तिष्ठति; एवं परदृष्ट्या विश्वं चैतन्यसूक्ष्मपरमाणौ दृश्यते। स्वस्वरूपं शाखाफलवृक्षत्वं न परित्यज्य, बीजगुहायामेव तिष्ठति; तथैव विश्वं चैतन्यपरमाणौ विकसति। यदिदं द्वैताभासं दृश्यते, तदद्वैतस्य बीजकवचत्वेन स्थापितम्; यः चैतन्यपरमाणौ विश्वं पश्यति, स एव पश्यति। न द्वैतं, नाद्वैतं, न बीजं, नाङ्कुरः; न स्थूलं, न सूक्ष्मं, न जातं, नाजातम्। न सत्त्वरूपं, नासत्त्वरूपं, न शान्तं, न विक्षिप्तम्; त्रिलोक्याणां परमाणुचैतन्ये न सत्त्वं, न किञ्चन। न विश्वं, नाविश्वं; केवलं परमपरमाणुचैतन्यं दृश्यते—यद् यत्र यथा जायते, तत् तथैव। एषः परमपरमाण्वात्मा, अनुत्पन्नोऽपि, स्वबोधेन उत्पन्न इव दृश्यते, एकात्मा सन् सर्वत्र व्याप्यते, यथा आकाशम्। यथा बीजं वृक्षत्वं न त्यजति, तथैव परमार्थः विश्वरूपेण प्रतियते, विश्वोत्पत्तिलययोः माध्यम्। यथा वृक्षः बीजरूपे स्थित्वा स्वस्वरूपं न परित्यजति, तथैव परमपरमाणुः निःस्पन्दः, अनादानापोहः, तिष्ठति। एवं, योगिनां हृदि परमार्थपरमाणुचैतन्ये विश्वस्य सर्वं रहस्यम् आविर्भवति।