यथा अन्नस्य कणः तथा खाद्यस्य ग्रासः अपि निमिषकालस्य तुल्यः अस्ति, तथापि वक्रः वा सीधा वा, एतयोः किञ्चन, चेतनात्वस्य परमाणुं न स्यात्, यः स्वस्वरूपः एव। आकाशसदृशं आत्मानं, उदासीनवत् उपविष्टं, किंचित् अपि न स्पृश्यम्, उपभोक्ता कर्ता च भूमिकाः कुर्वन्तम्, लोकान् अपि सृजति। अस्य जगतः अस्तित्वम् शुद्धचेतनापरमाणोः एवोत्पन्नम्; तस्मिन् परमाणौ उपभोक्त्रृत्वं कर्तृत्वं च कुत्र स्थापितम्? जगति किञ्चन कर्तृत्वं कस्यापि नास्ति; नापि किञ्चन लीयते, यतः अस्य मूलतत्त्वस्य विभागः न सम्भवति। राक्षसी, विद्धि, यत् सर्वम् एकरसतया दृश्यते, तद् आकाशसदृशे विस्तारः अन्तर्गतं, ‘जगत्प्रक्रिया’ इति नाम्ना कथ्यते, परन्तु अन्ते अनाम्नम् एव। चेतनापरमाणुः दृश्यस्य प्रकट्यर्थम्, अन्तः आश्चर्यरूपं ज्ञानं स्वयम् अधिष्ठाय, बहिः प्रकाशयति। एषः, बहिरन्तरयोः अस्तित्वम् केवलम् शब्दे, वस्तुनि नास्ति; जीवसम्बोधनाय, यतः त्रिलोक्यः चेतनास्वरूपाः। दृष्टा दृश्यं प्रति गच्छन्, स्वम् एव पश्यति—यथा नेत्रं वस्तुं प्रति यावत्, तदा तस्य सतत्त्वम् असतत्त्वम् वा इव दृश्यते। तथापि दृष्टा न तु दृश्यं भवति, यतः दृष्टा असत्, निरवयवः; आत्मनि किञ्चन नास्ति, तस्य पुरतः किम् प्रकट्येत? पश्यन् एव नेत्रं, तत्र प्रवृत्तिः स्वस्वरूपम्; दृश्यरूपेण नानात्वं गृहीत्वा, पश्यन् इव उद्भवति। दृष्टा विना दृश्यस्य किञ्चन अस्तित्वं नास्ति—यथा पुत्रः पित्रा विना नास्ति, द्वैतम् एकत्वं विना नास्ति। केवलं दृष्टा दृश्यत्वं प्राप्नोति; दृश्यं दृष्टा विना नास्ति—यथा पुत्रः पित्रा विना नास्ति, भोगः भोक्ता विना नास्ति। दृष्टा दृश्यं सृजितुं समर्थः—यथा शुद्धं सुवर्णं कंकणरूपं गृहीतुं शक्तम्। दृश्यं दृष्टारं सृजितुं न समर्थम्, जडत्वात्—यथा कंकणः वा भ्रान्तिः सुवर्णं उत्पादयितुं न शक्नोति। दृश्यस्य सृष्टिः चेतनात् जातम्, तु असत्यम्; कंकणस्य भ्रान्तिः अज्ञानात्, सुवर्णं एव आधारः। यथा कंकणदर्शने सुवर्णे कंकणत्वं नास्ति, केवलं सुवर्णं अस्ति; तथैव दृश्ये दृष्टारूपं एव प्रकाशते। यदा दृष्टा दृश्यरूपे स्थितः, तदा स्वदृष्टृत्वं इव त्यजति—यथा कंकणदर्शने सुवर्णं स्वस्वर्णत्वं इव हन्ति। एके दृश्ये दृष्टा दृश्यं च नास्ति; यदा पुरुषबुद्धिः प्रकटिता, तदा पशुबुद्धिः कुतः उद्भवति? दृश्यं पश्यन्, स्वदृष्टारूपं न पश्यति; यदा दृष्टा दृश्यरूपं गृहीत्वा, तदा तस्य अस्तित्वम् अस्ति वा नास्ति वा इव दृश्यते। यदा दृश्यं ज्ञानं लीनम्, केवलं दृष्टा अस्तित्वम् प्रकाशते—यथा कंकणस्य अज्ञानम्, केवलं सुवर्णं सुवर्णरूपेण तिष्ठति। दृश्यस्य असत्ये, दृष्टा नास्ति; दृष्टा नास्ति चेत्, दृश्यं नास्ति; उभययोः विना, एकत्वं नास्ति, नापि द्वैतम्। सर्वं यथार्थं ज्ञात्वा, शुद्धचेतनात्मनः केवलं विश्रान्तिरूपं, शब्दातीतं, शेषम् अस्ति। आत्मा, दर्शनम्, दृश्यं च दीपेन इव प्रकाशितम्; एतद् सर्वं तस्मिन् परमाणौ शुद्धचेतनायाः सिद्धम्। त्रयम्—ज्ञाता, ज्ञेयम्, ज्ञानम्—बुद्धौ निहितम्; यथा कंकणरूपम् सुवर्णे, तानि इव सत्यम् प्रकटितानि, परन्तु तु असत्यानि। यथा तरङ्गादिभ्यः जलम् किंचित् अपि पृथक् नास्ति, तथैव स्वभावपरमाणुतः किंचित् अपि पृथग् नास्ति। सर्वानुभवः सर्वानुभवात्मत्वात्, सर्वानुभवरूपाणि एकत्वं; यदा एकत्वानुभवः स्थापितः, तदा सर्वम् एकत्वेन ज्ञायते। स्वेच्छया पृथकत् प्रकट्यते, महोदधौ तरङ्गवत्; तस्य इच्छानुसारम्, वस्तूनां प्रकट्यं एकरूपेण उद्भवति। परमात्मा दिशादि, कालादि, सर्वतः निर्गतः; सर्वात्मा, सर्वम्, स्वभावेन सर्वानुभवः। एषः चेतनास्वरूपेण सत्यम्, अचेतनात् असत्यम्; महात्मनः यथार्थरूपे द्वैतम् एकत्वम् च नास्ति। यदि द्वितीयम् स्यात्, तदा एकस्य एकत्वम्; द्वैतम् एकत्वम् च परस्परम्, सूर्यप्रकाशस्य छायावत्। यत्र द्वितीयम् नास्ति, तत्र एकस्य एकत्वम् कुतः? एकत्वस्य अभावात्, द्वैतम् अपि नास्ति। एतद् यदा, यत् शेषम्, तद् शून्यम्, अस्य अवस्थायाः; अतः स्वभावात् पृथक् किञ्चन नास्ति, यथा जलात् द्रव्यम्। जगत्, नानारम्भविस्तृतम्, समत्वे शान्तम्, ब्रह्मणि बीजस्थ वृक्षवत् तिष्ठति। द्वैतम् अपि तत्त्वात् पृथक् नास्ति, यथा सुवर्णे कठोरता; समत्वबोधे, द्वैतम् सत्यम्, परन्तु असत्यसंयुक्तम्। यथा जलस्य द्रवता, वायोः कम्पनम्, आकाशस्य शून्यता, तथैव द्वैतम् भगवतः पृथक् नास्ति। द्वैत-अद्वैतबोधः दुःख-विनाशाय; उभययोः सूक्ष्म-अबोधः—ये तद् जानन्ति, ते उत्तमाः। मापना, मापकः, माप्यम्—दृष्टा, दर्शनम्, दृश्यं—एषः जगत्, सर्वम् सूक्ष्मचेतनापरमाणौ स्थितम्। एषः विश्वम् परमाणुः, सदैव सूक्ष्ममेरुपरमाणौ स्थितम्, यथा वायौ गतिः स्वभावे स्थितम्—अन्यथा किम्? अहो, एषः महान् मायायाः, अथवा मायाकारः परमः; यतः सूक्ष्मपरमाणौ एव त्रिलोक्यः सर्वक्रमः स्थितः। अतः, एषः सदैव अतीव असम्भवमायारूपः; जगत् केवलं सूक्ष्मशुद्धचेतनापरमाणौ मापरूपेण स्थितम्।