सर्वं यदिदं दृश्यते, चेतनारसस्वरूपमेव तत्, विश्वरूपेण प्रकाशमानम्। यथा वसन्तकाले मधुरमधुना प्रमोदमानं काननं सञ्जायते, एवं विश्वमपि चेतनारसादेव प्रवर्तते। नूनं विज्ञेयम्—विश्वमिदं केवलं चेतनया निर्मितम्; यथा वसन्तस्य सारात् नवपल्लवाः सञ्जायन्ते, तथैव सर्वं चेतन्यस्यैव विकसनम्। एष चेतन्यात्मा, सर्वसंघातानामास्रयः, सहस्रबाहुः सहस्रनेत्रः इव दृश्यते; स एव परमाणुः, नित्यः, अविभाज्यस्य प्रकाशस्य मूलकारणम्। क्षणस्यापि अंशे चेतन्यपरमाणुरुपलभ्यते; अनन्तकोटियुगानि स्वप्नबाल्यवत् क्षिप्रमेव गच्छन्ति। एवं तस्मिन् परमाणुकाले सहस्रशः कल्पाः स्वयमेव व्याप्यन्ते; एकैकस्य चेतन्यतेजसः सर्वस्मिन्नस्तित्वे विस्तारः। यथा अनश्नन् अपि जनः "अशितमिति" मन्यते, एवं निश्चयः जायते; तद्वत् कल्पानां निश्चयः अपि क्षणमात्रे सम्पद्यते। ये तु "अहं भोक्ताऽस्मि, न तु भोक्तुम्" इति दृढनिश्चयवन्तः, ते वासना-वशात् स्वप्ने स्वमृत्युमनुभवन्ति। चेतन्यपरमाणौ एव लोकाः सन्ति; तस्मादेव रूपाणि उद्भवन्ति, तस्मादेव विश्वव्यवहारः प्रवर्तते। यत् किञ्चिदस्ति, तत् तस्मादेव देशात् उत्पद्यते; कर्तरि विकाराः दृश्यन्ते, न तु शुद्धे व्योम्नि। सर्वाणि भूतानि, यानि चेतन्ये वर्तमानानि, तानि शक्तिबीजात् वृक्षवत् भविष्यन्ति। यथा तण्डुलः अन्नकणः च निमेषे तुल्यौ, एवं न तु वक्रः न तु ऋजुः, चेतन्यपरमाणुः—स्वरूपमेव सः। सः उदासीनवत् स्थितः, किंचित् अपि न स्पृशन्, व्योमवत् आत्मा, भोक्तृत्वकर्तृत्वरूपेण अपि स्वयम् लोकान् सृजति। इदं विश्वसत्त्वं शुद्धचेतन्यपरमाणोः उद्भवति; तस्मिन् परमाणौ भोक्तृत्वकर्तृत्वस्थितिः कुत्र? न कश्चन किञ्चिदत्र करोति, न च किञ्चिद् विलीयते; अस्य मूलरसस्य विभागः असम्भवः। हे राक्षसी, विद्धि—एतत् सर्वं, एकरसतया प्रकाशमानम्, व्योमवत् अन्तर्निहितम्, "जगद्व्यापार" इति नाम्ना प्रसिद्धम्, परं तु नामरहितम्। चेतन्यपरमाणुः, दृश्याभासाय, अन्तः चमत्काररूपं स्वयमेव स्थित्वा, बाह्यरूपेण प्रकाशयति। एषः बहिः च अन्तः च केवलं शब्दरूपेण विद्यते, वस्तुतः नास्ति; प्राणिनां शिक्षार्थं, यतः त्रयः लोकाः चेतन्यस्वभावाः। द्रष्टा, दृश्यस्याभिमुखः सन्, स्वमेव पश्यति—यथा नेत्रं विषयान् प्रति प्रवृत्तं, सत्यम् अथवा असत्यम् इति दृश्यते। परन्तु द्रष्टा न कदापि दृश्यतां प्राप्नोति, द्रष्टा हि असारः; आत्मनि किञ्चिदपि नास्ति, कथं तत्र किञ्चिद् प्रकाशेत? द्रष्टृशक्तिः एव नेत्रम्, सा प्रवृत्तिः स्वरूपमेव; नानारूपे दृश्यरूपेण भूत्वा, द्रष्टा एव उत्पद्यते। द्रष्टा विना दृश्यस्य कदापि सत्त्वं नास्ति—यथा पितरं विना पुत्रः न, द्वैतं विना अद्वैतं न। द्रष्टा एव दृश्यं भवति; दृश्यं विना द्रष्टा नास्ति—यथा पितरं विना पुत्रः न, भोक्तारं विना भोगः न। द्रष्टा दृश्यं सृजितुं समर्थः, यथा शुद्धं सुवर्णं कुण्डलरूपं धारयितुं शक्नोति। दृश्यं तु द्रष्टारं सृजितुं न शक्नोति, जडत्वात्—यथा कुण्डलं वा भ्रान्तिः वा सुवर्णम् उत्पादयितुं न शक्नोति। दृश्यस्य सृष्टिः चेतन्यात् जायते, सा तु असत्यैव; कुण्डलाभासः अविद्यया, सुवर्णमेव आधारः। यथा कुण्डलाभासे सुवर्णे कुण्डलस्वभावो नास्ति—सुवर्णमेव सत्यम्; एवं दृश्ये सति, द्रष्टृरूपमेव प्रकाशते। यदा द्रष्टा दृश्यरूपे स्थितः, तदा स्वद्रष्टृत्वं त्यजति इव—यथा कुण्डले दृष्टे, सुवर्णं स्वस्वभावं न प्रतीयते। एकस्मिन्नेव रूपे, द्रष्टृदृश्ययोः सतत्त्वं नास्ति; पुरुषाभिमाने सति, पशुभावस्योत्पत्तिः कुत्र? दृश्यं पश्यन्, स्वात्मानं द्रष्टारं न पश्यति; यतः द्रष्टा दृश्यरूपं धारयन्, तस्य सत्त्वं स्यात्, न वा। यदा दृश्यं ज्ञानरूपेण लीनम्, तदा केवलं द्रष्टृसत्त्वं प्रकाशते—यथा कुण्डलं न ज्ञायमाने, सुवर्णमेव शेषम्। यदा दृश्यं असत्यं, तदा द्रष्टा नास्ति; द्रष्टा न सति, दृश्यं नास्ति; उभयाभावे, नैकता, न च अनैकता। यः सर्वं यथार्थतया अवबुध्यते, तस्य शुद्धचेतन्यस्वरूपस्य केवलं किञ्चित् विश्रान्तिस्थानं, वाङ्मनसातीतम्, शेषम्। आत्मा, दर्शनं, दृश्यं च दीपवत् प्रकाश्यन्ते; एषः शुद्धचेतन्यपरमाणुः सर्वमिदं साधयति। ज्ञाता, ज्ञेयम्, प्रमाणं च बुद्धौ निवेशितम्; यथा कुण्डलादिरूपं सुवर्णे, तद्वद् असत्यरूपेण प्रकाशते। यथा तरङ्गादौ जलातिरिक्तं किञ्चिदपि नास्ति, एवं स्वस्वरूपपरमाणोः विना किञ्चिदपि नास्ति। सर्वानुभवः सर्वभोक्तृस्वरूपः, सर्वानुभवरूपाणि एकमेव सत्यम्; एकत्वानुभवे सति, सर्वं एकत्वरूपं दृश्यते। स्वेच्छया भेदाभासः सञ्जायते, यथा महोदधौ तरङ्गाः; तस्यैव इच्छया, वस्तूनां प्रकाशः एकरूपेण भवति। परमात्मा देशकालादिभिः न बाध्यते; सर्वात्मा सन्, सर्वं भवति, स्वभावतः सर्वभोक्ता। एषः चेतन्यस्वरूपेण सन्, अविद्यायाः अभावे असत्; महात्मनः स्वरूपे न द्वैतं, न च अद्वैतम्। यदि द्वितीयं स्यात्, तर्हि एकस्यैकत्वं स्यात्; द्वैतैकत्वयोः परस्परनिष्ठा, सूर्यप्रकाशस्य छायावत्।