यथा सूर्यः दिनरात्र्यौ सृजन् स्वस्वरूपं प्रकाशयति, तथा चैतन्यं सत्-असत्स्वरूपयोः प्रादुर्भावेन स्वमात्मानं दर्शयति। अस्य चैतन्यपरमाणोः मध्ये अनन्तानि सूक्ष्मानुभवानि सन्ति, यथा मधुरवृक्षे पत्रपुष्पफलसौन्दर्यानि अन्तर्भवन्ति। सर्वेऽपि विविधानुभवाः अस्मात् चैतन्यपरमाणोः एव उद्भवन्ति, यथा वसन्तकाले मधुसारात् नानाविधाः कुसुमसमूहाः प्रस्फुटन्ति। परमात्मपरमाणुः अतीव सूक्ष्मत्वात् स्वयं निरसः इव, तथापि सर्वरसानां मूलं भोक्तृ च स एव। यः कश्चन रसः वा सारः स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितः, सः केवलं तत्र प्रतिबिम्बरूपेण अस्ति, तस्य विना नास्ति, यथा दर्पणविना प्रतिबिम्बस्याभावः। यदा चैतन्यपरमाणुः सर्वं त्यजति, तदा अज्ञानरूपेण विश्वमपि परित्यक्तमिव भवति; चैतन्येन सर्वमङ्गीकृतमिव दृश्यते। यद्यपि आत्मा स्वयम् आत्मनः रक्षणे अशक्तः, तथापि सर्वं जगत् चैतन्येन आच्छाद्यते, यथा छत्रवत् परमपरमाणुरूपेण व्याप्य तिष्ठति। परमात्मनः व्योमवत् विस्तारः, क्षणमपि आत्मतृप्तिं न प्राप्नोति, यथा गजो नवकुसुमवने चरितुं न शक्नोति। तथापि आत्मा विश्वं व्याप्य, तदेकक्षणे गुहायति, यथा बालकः ग्रासं निगलति, तथा जगतो माया घनरूपेण निगूढा। शुद्धचैतन्यस्य सूक्ष्मवशात् इदं विश्वं प्रवर्तते, यथा वसन्तस्पर्शेन वनं विकासं यान्ति। सर्वमिदं सत्यम् चैतन्यसारमेव, विश्वरूपेण प्रकटितम्, यथा मधुमयवसन्ते वनं प्रमोदते। नूनं विजानीयात्—इदं विश्वं केवलं चैतन्यमेव, यथा वसन्तसारात् नवपल्लवाः उद्भवन्ति। सर्वसंघातानां सारत्वात् एषः सहस्रहस्तः सहस्रनेत्रः, अयं परमाणुः एव अखण्डविभूतिप्रसूः नित्यः। क्षणांशस्य अपि बोधे चैतन्यपरमाणुः दृश्यते; अनन्तकोटियुगानि स्वप्नशैशवानि इव शीघ्रं यान्ति। अतः सः परमाणुकालः सहस्रकोटियुगान् सहजं व्याप्नोति, एकमेव चैतन्यतेजः सर्वभावेषु विस्तारं लभते। यथा अनश्नन्नपि मन्यते ‘अशितं मया’ इति, तथा निश्चयः जायते; एवं युगनिश्चयः अपि क्षणे एव सम्पद्यते। ये दृढनिश्चयेन मन्यन्ते—‘अहम् अश्नन्नपि अशितवान्’—ते संस्कारवशात् स्वप्ने स्वमृत्युम् अनुभवन्ति। विश्वानि चैतन्यपरमाणौ एव सन्ति; तत्रैव रूपाणि उद्भवन्ति, तेनैव जगद्व्यवहारः प्रवर्तते। यद्यत् किञ्चिद् देशे अस्ति, तत्रैव तस्मात् उद्भवति; कर्तरि विकारः दृश्यते, न तु शुद्धे व्योम्नि। ये सर्वे भूतानि चैतन्ये वर्तमानानि, तानि तत्रैव शक्तिबीजात् वृक्षवत् भविष्यन्ति। यथा तण्डुलः ग्रासश्च निमेषे तुल्याविव, तथा न तिर्यङ्न न ऋजु—एते द्वौ चैतन्यपरमाणुं न स्पृशतः, सः स्वस्वरूप एव। आकाशवत् आत्मा उदासीन इव उपविष्टः, किंचित् अपि न स्पृश्यते, तथापि भोक्तृत्वकर्तृत्वाभ्यां जगत्सृष्टिं करोति। जगतोऽस्य भावः शुद्धचैतन्यपरमाणोः उद्भवः; तस्मिन् परमाणौ कुतः भोक्तृत्वकर्तृत्वयोः प्रतिष्ठा? विश्वे कश्चन किञ्चिदपि न करोति; न च किञ्चित् लीयते, यतः अस्य मूलस्य विभागः न सम्भवति। हे राक्षसी, विद्धि—इदं सर्वं एकरसत्वेन व्योमवत् व्याप्य स्थितम्, ‘जगद्व्यवहार’ इति नाम्ना कथ्यते, परं तु नामरहितमेव। चैतन्यपरमाणुः दृश्यस्याभासाय अन्तः चमत्काररूपेण स्वात्मनि स्थित्वा बहिः प्रकाशयति। एषः बहिः अन्तश्च शब्दमात्रे अस्ति, वस्तुतः न; जीवोपदेशार्थं, यतः त्रयः लोका अपि चैतन्यस्वरूपाः। द्रष्टा दृश्यगमनाय स्वयमेव आत्मानं पश्यति, यथा नेत्रं विषयदर्शनाय प्रवृत्तं सत् सत्यम् असत्यम् इव दृश्यते। तथापि द्रष्टा कदापि दृश्यं न भवति, सः असत्यम् असारः; आत्मनि किञ्चिद् नास्ति, तत्र कथं किञ्चिद् प्रकाशेत्? द्रष्टृत्वमेव नेत्रम्, तद्वृत्तिः तस्यैव स्वरूपम्; दृश्यरूपेण नानारूपत्वं गृहीत्वा द्रष्टा एव उदेति। द्रष्टुः विना दृश्यस्य कदापि नास्ति, यथा पुत्रस्य विना पितुः, द्वैतस्य विना अद्वैतस्य च। केवलं द्रष्टा दृश्यं भवति, दृश्यं द्रष्टुः विना न; यथा पुत्रः विना पितुः, भोक्तुः विना भोगः। द्रष्टा दृश्यं सृजितुं समर्थः, यथा शुद्धं सुवर्णं कङ्कणरूपेण निर्मीयते। दृश्यं तु द्रष्टारं स्रष्टुं न समर्थम्, जडत्वात्; यथा कङ्कणं वा भ्रान्तिः वा सुवर्णं न सृजति। दृश्यस्य सृष्टिः चैतन्यात्, सा तु असत्या; कङ्कणाभासः अज्ञानात्, सुवर्णमेव आधारः। यथा कङ्कणाभासे सुवर्णे कङ्कणभावः नास्ति—सुवर्णमेव सत्यम्—तथा दृश्ये द्रष्टुः स्वरूपमेव प्रकाशते। यदा द्रष्टा दृश्यरूपे स्थितः, तदा स्वद्रष्टृत्वं त्यजति इव; यथा कङ्कणदर्शने सुवर्णस्य सुवर्णत्वं लुप्तमिव दृश्यते। एके अभासे द्रष्टृदृश्ययोः सतत्त्वं नास्ति; पुंसः भावे प्रकटे पशुभावस्य कुतः सम्भवः? दृश्यं पश्यन् आत्मनं द्रष्टारं न पश्यति; यदा द्रष्टा दृश्यरूपं गृह्णाति, तदा तस्य सतत्त्वं अस्ति अपि नास्ति अपि इव। यदा दृश्यम् विज्ञानं लीनम्, तदा केवलं द्रष्टुः सतत्त्वमेव प्रकाशते, यथा कङ्कणस्य अज्ञानात् केवलं सुवर्णमेव शेषते। एवं चैतन्यपरमाणोः सूक्ष्मरूपेण, सर्वमिदं जगदात्मना प्रकाशते, तत्रैव लीयते, चैतन्यं सर्वं व्याप्नोति, नान्यत् किञ्चन अस्ति।