एषा दीपिकेव अनुभवरूपेण प्रकाशमाना, यस्य प्रकाशेन सर्वं प्रकाशते, तस्याभावे स एव प्रकाशः न स्यात्, स हि सर्वस्य सत्तायाः पूर्वं स्थितः। यदि सर्वं, सूर्यादि च, जडमेव स्यात्, तर्हि किमात्मा, किं प्रकाशरूपं, कुतः वा स्यात्? यः शुद्धः चैतन्यसारः स्वभावतः स्वात्मनि स्थितः, स एव बहिरिव सूक्ष्मतेजसा दृश्यते। सूर्यचन्द्राग्नीनां तेजांसि तिमिरसमूहात् केवलं भिन्नानि, न तु परस्परं; भेदस्तत्र केवलं वर्णे—श्वेतकृष्णे। यथा दीपधूमस्य, मेघधूमस्य च भेदः, एवं तेषु प्रकाशतिमिरयोः भेदः निश्चीयते। जडवस्तूनां बोधाय चैतन्यसूर्यः उभयोः अपि प्रकाशते; तेन ताः एकत्वं यान्ति। स चैतन्यसूर्यः अहर्निशं, अन्तर्ये बहिरपि, शिलादिषु अपि, अनवरतं प्रकाशते, न कदापि अस्तं याति न वा उदेति। तेन एष त्रैलोक्यं जीवस्य प्रकाशमानात्मनि प्रकाशते; यथा कुटीरं नानावस्तुसंपन्नं, कठिनं गुहं वा, प्रकाश्यते। त्वं तिमिरं, तव शरीरं तिमिरमेव; तथापि तेन अक्षयतेजसा तप्यसे, प्रकाशसे, सर्वं तिमिरं तेन दीप्तिमान् क्रियते। यथा पद्मोत्पलयोः सूर्यप्रकाशात् प्राकट्यं भवति, एवं चैतन्येन प्रकाशतिमिरयोः सत्त्वमवभास्यते। यथा सूर्यः दिनरात्र्युत्पत्त्या स्वस्वरूपं प्रकाशयति, तथैव चैतन्यं सत्त्वासत्त्वयोः प्रकाशनया स्वस्वरूपं दर्शयति। चैतन्याणोः अन्तः अनन्तानि सूक्ष्मानुभवानि, यथा मधुरवृक्षे पत्रपुष्पफलसौन्दर्यं निहितम्। सर्वेऽपि विविधानुभवाः चैतन्याणोः उद्भवन्ति, यथा वसन्ते मधुसारात् नानाफलपुष्पसमूहाः। परमाणुः आत्मनः अतीवसूक्ष्मत्वात् निरसः, स एव सर्वरसानां कारणं भोक्ता च। यद्रसं वा सारं स्वस्वरूपे स्थितं, तदेव तत्र प्रतिबिम्बरूपेण विद्यते; तस्य विना तन्नास्ति, यथा प्रतिबिम्बं दर्पणविना नास्ति। यदा चैतन्याणुः सर्वं त्यजति, तदा सर्वं विश्वं अविद्यायां परित्यक्तं भवति; बोधेन सर्वं गृह्यते। स्वयमेव रक्षितुं अशक्तेऽपि, चैतन्यं विश्वमिदं छादयति, यथा छत्रमिव परमाणुरूपेण व्याप्य। परमात्मनः व्योमरूपा व्यापकता क्षणमपि तृप्तिं न गच्छति, यथा गजराजः तृणक्षेत्रे न चरति। तथापि सर्वं विश्वं व्याप्य, ज्ञाता तदेकक्षणे गुह्यं करोति; यथा बालः ग्रासं निगलति, एवं विश्वमायायाः घनत्वम्। शुद्धचैतन्यस्य सूक्ष्मस्पर्शात् विश्वमिदं तिष्ठति, यथा वसन्तस्पर्शात् वनं पुष्पति। एतत्सर्वं चैतन्यसारमेव, विश्वरूपेण प्रकाशते, यथा वसन्ते मधुमत्तं वनं हृष्यति। निश्चयेन विद्धि—विश्वमिदं चैतन्यमात्रमेव, यथा वसन्ते नवकुञ्जाः तस्यैव सारः। यतः सः सर्वसंघातानां सारः, तस्मात् सहस्रहस्ताक्षः; स एव परमाणुः अविभाज्यप्रपञ्चस्य नित्यकारणम्। क्षणभागेऽपि चैतन्याणुः दृश्यते; अनन्तयुगानि स्वप्नशैशववत् क्षिप्रं यान्ति। तस्मात् सः परमाणुकालः सहजतया शतकोटियुगानि व्याप्नोति; एकमेव चैतन्यप्रभा सर्वभावप्रपञ्चे प्रसारितम्। यथा अनश्नन् अपि "अशितं मया" इति मन्यते, एवं निश्चयः जायते; एवं युगनिश्चयः क्षण एव सम्पद्यते। ये दृढनिश्चिता "अहम् अश्नात्वा अपि अशितवान्" इति, ते वासनावशात् स्वप्ने स्वमरणानुभवम् अनुभवन्ति। चैतन्याणौ लोका निहिता, तस्मात् एव दृश्यरूपाणि उत्पद्यन्ते, तेन विश्वव्यवहारः प्रवर्तते। यद् यत्र अस्ति, तत् तत्रैव तस्मात् उत्पद्यते; कर्तरि विकारा दृश्यन्ते, न तु शुद्धे व्योमनि। सर्वे भूतानि चैतन्ये विद्यमानानि, तद्वत् बीजशक्तेः वृक्षवत् भविष्यन्ति। यथा तण्डुलः ग्रासः वा निमेषे तुल्यः, एवं न तु वक्रः न वा ऋजुः, चैतन्याणुः स्वस्वरूपमेव। उपेक्षकेव स्थितः, किंचित् अपि न स्पृष्टः, व्योमवदात्मा भोक्तृत्वकर्तृत्वरूपेण अपि विश्वानि सृजति। विश्वस्य सत्त्वं शुद्धचैतन्याणोः उद्भूतम्; तस्मिन् परमाणौ कुतः भोक्तृत्वकर्तृत्वस्थितिः? न कश्चित् किञ्चिद् करोति, न च किञ्चित् नश्यति; अस्य मूलसारस्य विभागः न कदापि संभवति। विज्ञेयम्, हे राक्षसि, एतत् सर्वं एकरसत्वेन व्योमवत् अन्तर्निहितम्, 'विश्वव्यवहार' इति नाम्ना प्रसिद्धम्, परन्तु शून्यमेव। चैतन्याणुः दृश्याभासाय, स्वात्मनि स्थित्वा, अन्तः चमत्कृतिं प्रकाशयति, बहिरपि दर्शयति। एतद् बहिरन्तरात्मकम् केवलं शब्दरूपेण, न वस्तुतः; उपदेशार्थं, यतो हि त्रैलोक्यं चैतन्यस्वरूपम्। द्रष्टा दृश्याभिमुखः सन्, आत्मानं पश्यति; यथा नेत्रं विषयाभिमुखं सन्, सत्-असत् रूपेण स्थितमिव। तथापि द्रष्टा दृश्यं न भवति, द्रष्टा असत्यः, नास्तिकः; आत्मनि किञ्चिदस्ति चेत्, तत् कदा दृश्यरूपं स्यात्? ज्ञानेन्द्रियमेव नेत्रं, तद्वृत्तिः स्वस्वरूपम्; दृश्यरूपेण नानारूपं धारयन्, स एव द्रष्टा उत्पद्यते। एवं, हे भगवति, चैतन्यस्य परम रहस्यं, विश्वस्य प्रकाशकत्वं, भोक्तृत्वकर्तृत्वाभासस्य मायिकता च, एकैकस्मिन् चैतन्याणौ सर्वस्य स्थितिं दर्शयन्ति।