सृष्ट्यादौ यथा चेतना सर्वशक्तिसंपन्ना स्वेच्छया सर्वं शीघ्रं अनुभवति, तथा सा सर्वकल्पनां अतीत्य गच्छति। यस्य चित्तं शुद्धं, तस्य मनसि यद् उत्पन्नं दृश्यते, तद्वत् बालस्य मनः उदाहरणं। अणुतमस्य अणौ अपि, शुद्धचेतनया समग्रं विश्वं सूक्ष्मतया व्याप्यते। स अणुः न विनश्यति, शतयोजनपर्यन्तं अपि, सर्वव्यापी, अनादि, अनन्तः, केवलं चेतनारूपः ज्ञायते। यथा बालः कौशलिनः क्रीडायाः संकेतैः, दृष्ट्या, भ्रूभङ्गैः चालयते, तथा शुद्धचेतनाप्रभया समग्रं जगत् पर्वततृणादि सततं नृत्यति, सदा रूपवैचित्र्यं प्रदर्शयति। सर्वव्यापित्वात् यथा सूक्ष्मगन्धः वस्त्रे व्याप्यते, तथा चेतना अन्तः बहिः सर्वं व्याप्यति, मेरुपर्वतादपि अधिकं। दिशाकालाद्यनियमात्, मेरुते अपि महान्, शतांशबालाग्रात् अपि सूक्ष्मः। परमाणोः, यस्य स्वरूपं शुद्धचेतना आकाशः च, तस्य कोऽपि उपमा नास्ति—यथा मेरुं रजःसर्षपं च न तुल्यं। मायायाः अणुत्वं तस्यैव मायास्वभावात्, परमात्मा मायातीतः; यथा कङ्कणः सुवर्णं न तुल्यं, तथा अत्र न तुल्यता। अनुभवदीपेन, प्रकाशरूपेण, सर्वं प्रकाशं दृश्यते; तस्य विना न प्रकाशः, स एव सर्वस्य पूर्वं। यदि सर्वं सूर्यादि जडं स्यात्, तर्हि आत्मा कः? प्रकाशः कः? सः कुतः? तद् शुद्धचेतनासारं स्वभावेन स्वयमेव स्थितं, बहिरपि सूक्ष्मदीप्तिरूपेण दृश्यते। सूर्यचन्द्राग्निप्रभासु भेदः नास्ति, केवलं तिमिरसमूहात्; भेदः केवलं वर्णे, श्वेतकृष्णे। यथा दीपधूमः मेघधूमः च भिन्नः, तथा तेषु प्रकाशतिमिरयोः भेदः स्थापितः। जडवस्तुनां अनुभूते, चेतनासूर्यः उभयम् आलोकयति; तदा तयोः एकत्वं सिद्धं। चेतनासूर्यः अहर्निशं अन्तर्बहिरपि, शिलादिषु अपि, न अस्तं न उदयं गच्छति। तेन त्रैलोक्यं जीवात्मस्वरूपं प्रकाशते; कुटी अपि, विविधवस्तुसंपन्ना, कठोरगह्वरः च, प्रकाश्यते। त्वं तिमिरं, तव शरीरं तिमिरम्; तथापि तस्य अविनाशिदीप्त्या त्वं तप्यसे, प्रकाश्यसे, सर्वं तिमिरं प्रकाशेन उज्ज्वलितम्। यथा पद्मं कुमुदं सूर्यप्रभया प्रकाशितं, तथा प्रकाशतिमिरयोः अस्तित्वं चेतनया प्रकटितम्। सूर्यः यथा दिनरात्रिं निर्माय स्वस्वरूपं दर्शयति, चेतना अपि सत्त्वासत्त्वं प्रकट्य स्वस्वरूपं दर्शयति। चेतनाणौ अनन्तानि सूक्ष्मानुभवाः सन्ति, यथा मधुरवृक्षे पत्रपुष्पफलसौन्दर्यं सन्ति। विविधानुभवाः चेतनाणोः उत्पन्नाः, यथा मधुसारात् वसन्तकुसुमसमूहः। परमात्माणुः अतिसूक्ष्मत्वात् स्वयं निरसः, तथापि सर्वरसस्य कारणं भोक्ता च। यः कश्चिद् रसः, तत्त्वे स्थितः, तस्य प्रतिबिम्बः केवलं तस्मिन्नेव; तस्य विना न स्वतन्त्रः, यथा दर्पणविना प्रतिबिम्बः न अस्ति। यदा सर्वं शुद्धचेतनाणुना त्यक्तं, तदा जगत् अचेतनत्वे परित्यक्तं; चेतनया सर्वं आलिङ्गितम्। अपि च आत्मरक्षणे असमर्थेऽपि, चेतना जगत् छादयति, यथा छत्रं परमाणुरूपेण व्याप्यते। परमात्मनः विस्तीर्णं व्योमरूपं क्षणमपि आत्मतुष्टिं न प्राप्नोति, यथा गजः तृणक्षेत्रे चरितुं न शक्नोति। तथापि विश्वं व्याप्य, ज्ञाता तत् क्षणेन गुप्तं करोति; यथा बालः ग्रासं निगलति, तथा जगतो मायिकगहनं। शुद्धचेतनया सूक्ष्मप्रभावेन जगत् तिष्ठति, यथा वसन्ते वनं ऋतुस्पर्शात् विकसति। सम्पूर्णं अस्तित्वं चेतनासारमेव, जगद्रूपेण प्रकटितम्, यथा वसन्ते मधुरवनं हर्षयति। निश्चितं जानातु, जगत् चेतनासारमेव, यथा वसन्तस्य सारात् कुसुमसमूहः। सर्वसंयुक्तवस्तूनां सारत्वात्, सहस्रहस्तसहस्रनेत्रः, परमाणुः एव अविभाज्यप्रकाशस्रोतः। क्षणांशे अपि चेतनाणुः प्रकटितः, अनन्तकल्पाः स्वप्नबाल्यवत् शीघ्रं गच्छन्ति। तस्मात् अणुकालः सहजं शतकोटिकल्पान् व्याप्नोति; एकः चेतनाप्रकाशः सर्वभावप्रपञ्चे विस्तारयति। यथा अनश्नातः 'अशितम्' इति विश्वासः, तथा कल्पनिश्चयः क्षणेन घटते। ये दृढं 'अहम् उपभुक्तवान् न उपभुक्तवान्' इति विश्वासिनः, तेषां वासनावशात् स्वप्ने मृत्युः अनुभवः दृश्यते। चेतनाणौ लोकाः सन्ति, तस्मात् रूपाणि उद्भवन्ति, जगत् प्रपञ्चः तेन प्रवर्तते। यद् यत्र अस्ति, तत्रैव उत्पन्नम्; कर्तरि विकारः दृश्यते, शुद्धाकाशे न। सर्वभूतानि चेतनायाम् वर्तमानानि, तानि तत्रैव उत्पद्यन्ते, यथा बीजशक्तेः वृक्षाः विकसिताः।