शान्तं पूर्णं अजं एकं अनाद्यनन्तमध्यम्—अत्र न किञ्चिद् रूपं न गणना विद्यते। परमशान्तं द्वैतातीतं अद्भुतं नानात्वं शुद्धं केवलं प्रतिबिम्बवत् प्रकटितं, पूर्णतया विकसन्तं—एषः भावः यत्र स्थितव्यम् इति निर्दिष्टम्। तदा मन्त्रिणः परमसत्यवचनैः शुद्धीकृतं मनः प्राप्य, पद्मनयनः राजा वक्तुम् आरब्धवान्। स उवाच—परमाणोः अनुभवनात् वायुः उत्पद्यते, वायुः अपि मोहात् दृश्यते; एवं वायोः अन्यस्य वा किञ्चन नास्ति, केवलं शुद्धचैतन्यम् एव शेषम्। शब्दस्य अनुभवान्नादः जायते, स च मोहात् दृश्यते; तेन शब्दार्थयोः कल्पना दूरे गता। सः परमाणुः सर्वं च न किञ्चन च; अहम् अपि तद्, न तद्, केवलम् एव तद्। अत्र कारणम् सर्वशक्तिस्वरूपस्य आत्मनः प्रभा एव। आत्मा शतानां प्रयत्नानां द्वारा लभ्यते, किन्तु लब्धे किमपि न लभ्यते; यत् लभ्यते, तदेव परमशून्यं कथ्यते। यावत् मूलच्छेदिनी बोधः न उदितः, तावत् दीर्घकाले जन्मवसन्तैः संसारचक्रं प्रवर्तते। एषः सूक्ष्मः भावः स्वस्वरूपेण विचरन्निव दृश्यते, किन्तु तस्य यथार्थस्वरूपं मनसा एव ग्रसते, जलस्य ऊष्मया ग्रसनेन सदृशम्, स्वयम् अविकृतः स्थितः। एषया चैतन्यशक्त्या, सर्वाणि बहिर्वस्तूनि—मेरुः, त्रैलोक्यं, तृणानि अपि—निष्कास्य, केवलं मायातत्त्वं अन्तः पश्यति। यत् किञ्चन चैतन्यपरमाणौ अस्ति, तत् बहिः अपि दृश्यते; रागिणां दृष्टान्तः इच्छितवस्तु-सङ्गः कल्पनायामिव। यथा सृष्ट्यादौ सर्वशक्तिसम्पन्नं चैतन्यम् स्वेच्छया सर्वं शीघ्रं पश्यति, तथा सर्वकल्पनातीतम्। यस्य पुंसः शुद्धान्तःकरणे यत् दृश्यते, तत् एव सः पश्यति; बालस्य चित्तवत् दृष्टान्तः। सूक्ष्मेऽपि परमाणौ, अस्य शुद्धचैतन्यस्य द्वारा, विश्वं सूक्ष्मतया व्याप्यते। सः परमाणुः न नश्यति, शतयोजनव्याप्तौ अपि; सर्वव्यापी अनाद्यन्तः, केवलं बोधरूपेण ज्ञायते। यथा कौशलिनां मायया बालः नेत्रकुटिलैः, भ्रूकुटिलैः, चेष्टाभिः च चल्यते, तथा शुद्धचैतन्यदीप्त्या पर्वततृणादिसम्पूर्णं जगत् निरन्तरं नाट्यते, नानारूपप्रदर्शनं कुर्वन्। सर्वव्यापित्वात्, यथा सुरभिः वस्त्रं व्याप्नोति, तथा चैतन्यं अन्तः बहिश्च मेरुम् अपि व्याप्य अस्ति। न दिशया, न कालेन, नान्येनापि सीमितम्; मेरुह् अपि यदि महान्, तर्हि एषः परमाणुः अपि अतीव सूक्ष्मः, शतांशतूलरज्जुवल्लि-शिखायाः अपि सूक्ष्मतरः। तस्य परमपरमाणोः, यः शुद्धबोधाकाशस्वरूपः, न किञ्चन उपमा युज्यते; यथा मेरुः सर्षपस्य न तुल्यः। मायायाः सूक्ष्मता तस्यैव मायाशक्तेः, परात्मा तु मायातीतः; यथा कङ्कणः सुवर्णस्य न तुल्यः, एवं अत्र न समता। एषः दीपः, अनुभूतेः ज्योतिर्हि, सर्वं प्रकाशयति; तस्य विना न प्रकाशः, सः प्रकाशः तत्त्वतः पूर्वमेव स्थितः। यदि सर्वम्—सूर्यादिकं—जडमेव स्यात्, तर्हि कः आत्मा, किम् रूपं, कुतः वा किं स्यात्? सा शुद्धचैतन्य-सत्ता, या स्वयमेव स्थित्वा, बहिः सूक्ष्मप्रभारूपेण दृश्यते, बहिरिव स्थित्वा। सूर्य-चन्द्राग्नीनां प्रभाः न भिन्नाः, केवलं तिमिरसमूहात्; भेदः केवलं वर्णे, श्वेतकृष्णयोः। यथा दीपधूमस्य मेघधूमस्य च भेदः, तथा प्रकाशतिमिरयोः भेदः तेषु स्थितः। जडवस्तूनां अनुभूत्यर्थं चैतन्यसूर्यः उभयत्र प्रकाशते; प्रकाशने तौ एकत्वं प्राप्नुतः। चैतन्यसूर्यः अहर्निशं अन्तर्बहिश्च निरन्तरं प्रकाशते, शिलादिषु अपि, न कदाचित् अस्तं गच्छति, नोत्थायति। तेन त्रैलोक्यं जीवात्मनः प्रकाशते; विविधवस्तुसम्पन्ना कुटी वा, कठिनगुहा वा, प्रकाशिता भवति। त्वं तिमिरम्, तव देहः तिमिरमयः; तथापि तेन अक्षयप्रभया त्वं तप्तः प्रकाशितः च, सर्वं तिमिरम् अपि तेन प्रकाशेन दीप्यते। यथा पद्मं कुमुदं च सूर्यप्रकाशेन प्रकट्यते, तथा चैतन्येन प्रकाशतिमिरयोः अस्तित्वं स्फुटीकृतम्। यथा सूर्यः दिनरात्र्योर् निर्माणेन स्वस्वरूपं प्रकाशयति, तथा चैतन्यं सत्-असत् प्रकट्य स्वस्वरूपं दर्शयति। चैतन्यपरमाणौ अनन्तानि सूक्ष्मानुभवानि सन्ति, यथा मधुकलौ पत्रपुष्पफलरूपा शोभा अस्ति। सर्वेऽपि नानाविधानुभवाः चैतन्यपरमाणोः उद्भवन्ति, यथा वसन्तकाले विविधपुष्पगुच्छाः मधुसारात्। परमात्मनः परमाणुः अतीव सूक्ष्मः, सः स्वयं निरसः, किन्तु स एव सर्वरसस्य कारणं भोक्ता च। यद् यद् रसं वा सारं स्वस्वरूपे स्थितम्, तत् तस्यैव प्रतिबिम्बरूपे स्थितम्; विना तेन नास्ति, यथा प्रतिबिम्बं दर्पणविना न स्यात्। यदा शुद्धचैतन्यपरमाणुना सर्वं त्यक्तं, तदा विश्वं अज्ञानरूपेण परित्यक्तम्; बोधेन सर्वं गृहीतम्। अस्वरक्षणे अपि, सर्वं विश्वं चैतन्येन आच्छादितम्, यथा छत्रवत् परमाणुरूपं विस्तारयति। आत्मनः परमाकाशः, यथा गगनं, क्षणमपि स्वयम् आत्मतृप्तिं न लभते, यथा गजः तृणक्षेत्रे चरितुं न शक्नोति। तथापि, विश्वं व्याप्य, ज्ञानी तत् क्षणेन गुप्त्वा धारयति; यथा बालः ग्रासं निगलति, तथा जगतो घनमाया निगलिता। शुद्धचैतन्यस्य सूक्ष्मप्रभावात्, इदं विश्वं प्रवर्तते; यथा वसन्तस्पर्शात् वनं विकसति। एवं, हे महात्मन्, एषः शुद्धचैतन्यपरमाणुः सर्वं व्याप्य, सर्वं प्रकाश्य, सर्वं स्वात्मनि विलीनं कुर्वन्, अनाद्यन्तः, अद्वितीयः, मायातीतः, सर्वानुभूति-साक्षिभूतः, स्वयम् एव स्वातन्त्र्ये स्थितः।