यथा मरुस्थले मरीचिका जलरूपेण प्रकटते, परन्तु तत्र वस्तुतः जलं नास्ति, एवं हि एष विश्वं एकस्मिन पूर्णे सत्ये इव दृश्यते, किन्तु तस्य प्रकाशः केवलं चैतन्यस्य, अद्वयस्वरूपस्यैव। यत् सूक्ष्मतरसूर्यरश्मिभिः निर्मितं, दुःखस्पर्शवर्जितं, तदस्ति वा नास्ति वा—तत्र भित्त्यादिविभागस्य कः विवेकः? यथा मायाधूल्याः कारणेन आकाशे सुवर्णं दीप्तिमान् इव दृश्यते, तथा चैतन्यवस्तुनोः विवेकाभावे विश्वं प्रकटते—कुतः तस्य उत्पत्तिः? यथा स्वप्नकल्पितनगरे भित्त्यादिस्पर्शानुभवः न सत्यम् नासत्यम्, तथा एष विश्वं दीर्घस्थायिन्या भ्रान्त्या ज्ञेयम्। एवं यः जनः पुनःपुनः तत्त्वविचारयाः मनः शुद्धीकृत्य वस्तूनि यथार्थतः पश्यति, स भित्तिस्थानं यथा अतीत्य तत्त्वं गच्छति। भित्त्यन्तराकाशस्य च महाकाशस्य नैव भेदः, दृढनिश्चयात् विना; यः कोऽपि विभागः, ब्रह्माद्यन्तं जीवपर्यन्तं, केवलं कल्पितः एव। शुद्धप्रकाशाकाशे शय्या, भित्तिः, शून्यं च संघटनात् प्रकटते, यथा रश्मयः स्थूलरूपेण दृश्यन्ते। दृश्यविभागः तेषां स्वशक्त्या प्रकटते; परमप्रकाशः सर्वत्र व्याप्यते, यथा बीजं वृक्षस्य सारमध्ये। यथा बीजस्य मध्ये वृक्षः स्थितः, रूपाणि बहूनि सन्ति, किन्तु दृष्टिः एकैव; एवं बहुविश्वानि ब्रह्मणि शान्तानि, घटाकाशवत्, स्थितानि। यथा बीजस्थवृक्षः अविभक्ते आकाशे स्थितः, तथा ब्रह्मणि विश्वानि अचलानि आकाशवत् शान्तिस्थितानि। शान्तं पूर्णं अजं एकं अनाद्यमध्यम्—त्रैलोक्ये तत्र न किञ्चिद् विभागः, न गणना; परमशान्तं, अद्वयम्, अद्भुतं, नानारूपं, शुद्धं, केवलं आभासरूपं, पूर्णविकसितं—तत्रैव स्थितव्यं। अहो, तव मन्त्रिणः परमसत्यवचनानि शुद्धिकराणि; अधुना कमललोचनराजा वदतु। अणुसंवेदनात् वायुः उत्पद्यते, वायुः तु मोहात् दृश्यते; एवं तत्र न वायुः न किञ्चित्, केवलं शुद्धचैतन्यम्। शब्दसंवेदनात् शब्दः उत्पद्यते, शब्दः मोहात् दृश्यते; तस्मात् शब्दवस्तु तदर्थः दूरं गतः। अणुः सर्वं न किञ्चित्, अहं तदस्मि, न तदस्मि, केवलं तदस्मि; कारणं तत्र सर्वशक्तिमतो आत्मनः प्रकाशः एव। आत्मा शतानां प्रयत्नानां द्वारा प्राप्तः, परन्तु तस्य प्राप्तौ किञ्चित् न लभ्यते; यत् लभ्यते, तत् परमशून्यं कथ्यते। यावत् मूलच्छेदजागरूकता न जायते, तावत् जन्मवसन्तैः दीर्घकाले संसृतिचक्रं प्रवर्तते। एष सूक्ष्मवस्तु स्वस्वरूपेण विचरति, तस्य तत्त्वं मनसा एव ग्राह्यते, यथा जलं तुष्णेन, परन्तु तत्त्वतः अपरिवर्तितम्। एतया चैतन्यशक्त्या बहिर्यत् सर्वं—मेरु, त्रैलोक्यं, तृणमात्रम्—अपाकृत्य, स्वान्तरे केवलं मायासारं पश्यति। यद् अणुचैतन्ये अस्ति, तत् बहिः दृश्यते; रागिणां दृष्टान्तः इच्छितवस्तुनिष्क्रान्ते कल्पनास्पर्शे। यथा सृष्ट्यादौ चैतन्यं सर्वशक्तिसम्पन्नं स्वेच्छया सर्वं शीघ्रं पश्यति, तथा सर्वकल्पनां अतीत्य प्रकटते। यस्य मनः उत्तमस्वभावम्, तस्य मनसि यत् प्रकटते, तत् एव दृश्यते; दृष्टान्तः बालस्य मनः। अणुतम्यपि चैतन्येन सर्वं विश्वं सूक्ष्मतया व्याप्यते। अणुः न विनश्यति, शतयोजनानाम् अतीत्य, सर्वव्यापकः, अनाद्यनन्तः, केवलं चेतनारूपेण ज्ञातः। यथा बालः कुशलक्रीडकः हस्तनेत्रभ्रूविलासैः नीयते, तथा शुद्धचैतन्यप्रभया पर्वततृणाद्यं विश्वं नृत्यन्ति, सततं आभासलीलां दर्शयन्ति। सर्वव्यापकत्वात् यथा सूक्ष्मगन्धः वस्त्रं व्याप्यते, तथा चैतन्यं अन्तर्य बहिर्य व्याप्यते, मेरुं च अतीत्य। दिशाकालादिव्यवधानं नास्ति, मेरुश्रेण्यः अतीत्य, शतांशकेशाग्रात् अपि सूक्ष्मतरम्। परमाणोः, यः शुद्धचैतन्याख्यः आकाशस्वरूपः, तस्य तुलनायाः कः उपायः? यथा मेरुं सर्षपं च तुलयितुं न शक्यते। मायायाः सूक्ष्मता तस्यैव विचित्रशक्तिः, परम् आत्मा मायातीतः; यथा कटकः सुवर्णस्य समानः न भवति, तथा तत्र न तुल्यता। एष दीपः, अनुभवप्रकाशरूपः, सर्वं प्रकाशं प्रकटयति; तस्य विना प्रकाशः न अस्ति, स हि सर्वस्य पूर्वं स्थितः। यदि सर्वं, सूर्यादि च, जडं भवेत्, तर्हि आत्मा कः? प्रकाशः कः? सः कः वा कुतः वा? यः शुद्धचैतन्यसारः स्वभावतः स्वयमेव स्थितः, सः बहिः सूक्ष्मप्रभया दृश्यते, बहिरिव स्थितः। सूर्यचन्द्राग्निप्रभायः नान्यः अन्यः, केवलं तिमिरसमूहात्; विभागः केवलं वर्णे—श्वेतः वा कृष्णः। यथा दीपधूमस्य मेघधूमस्य च विभागः, तथा तेषु प्रकाशतिमिरयोः विभागः। जडवस्तूनां अनुभवे, चैतन्यसूर्यः उभयोः प्रकाशयति; तदा तौ एकत्वं प्राप्नुतः। चैतन्यसूर्यः अहर्निशं, अन्तर्य बहिर्य, शिलादिषु अपि, अविरामं प्रकाशयति, नास्ति तस्य अस्तं वा उदयं। तेन त्रैलोक्यं जीवात्मनः प्रकाशते; कुटीरः, वस्तुबहुलः, कठोरगुहा अपि तेन दीप्तः। त्वं तिमिरः, तव देहः तिमिरः; किन्तु तया अक्षयप्रभया त्वं दीप्तः, तिमिरं च प्रकाशयति। यथा पद्मं कुमुदं च सूर्यप्रभया प्रकटते, तथा प्रकाशतिमिरयोः अस्तित्वं चैतन्येन प्रकटते। एवं एषा कथा, यत्र विश्वस्य सर्वविभागाः, तत्त्वानि, प्रकाशः, तिमिरं, चैतन्यं च, एकस्य अद्वयस्य आत्मनः प्रकाशरूपेण, मायाविलासरूपेण, सर्वत्र व्याप्यन्ति—ज्ञेयम्।