मनसि कदाचित् 'पूर्वं मया किञ्चिद् कृतम्' इति विचारः उदेति, तदा सत्यं चासत्यं च स्वप्नविभ्रमवत् क्षणमात्रे एव प्रकाशेते। दुःखकाले कालः अतीव दीर्घः इव अनुभूयते, सुखे तु सः सदा लघुः इव भवति। हरिश्चन्द्रस्य एकैव रात्रिः द्वादशवर्षपर्यन्तम् इति श्रूयते। यद् यद् अन्तः संकल्पः जायते—सत्यं वा असत्यं वा—तदेव स्वर्णे कङ्कणरूपवत्, सागरे तरेङ्गवत् प्रकाशते। न तत्र निमेषः, न कालपरिमाणम्, न सामीप्यम्, न च दूरीकरणम्; केवलं चैतन्यप्रतिबिम्बे एतानि नानारूपाणि स्थितानि इव दृश्यन्ते। यथा प्रकाशस्य च तमसोः, समीपस्य च दूरे, क्षणस्य च युगस्य, चैतन्यावरणयोः वा, न किञ्चित् भेदः अस्ति, तथैव तत्र किंचित् विभागः नास्ति। यत् प्रत्यक्षं दृश्यते, तदिन्द्रियैः एव; यत् अप्रत्यक्षं, तत् तदतीतम्। किन्तु केवलः द्रष्टा एव वस्तुतः अस्ति, दृश्यस्य दर्शनात् दृश्यत्वम् उद्भवति। यावत् कङ्कणबुद्धिः तिष्ठति, तावद् सुवर्णबुद्धिः नास्ति; यावत् दृश्यबुद्धिः उदेति, तावत् तद्विद्या नास्ति। यदा कङ्कणरूपस्य नाशे केवलं सुवर्णं व्याप्य अवशिष्यते, तथा सर्वे नष्टे शुद्धं बोधब्रह्मैव शेषम्। सर्वं स एव इति सत्यम्, दुर्ग्राह्यम् इति असत्यम्, चैतन्यम् इति चेतनम्, यत्र विज्ञानम् न शक्यते तत्र अचेतनम् इति उच्यते। एषः आत्मा, विस्मयमयं चैतन्यरूपं, यस्य प्रतिबिम्बरूपेण सर्वम् आविर्भाति, तत्र वायुवृक्षादिकं विश्वपरिमाणं कथं स्यात्? यथा मृगत्रिष्णायां जलाभासः न तु जलम्, तथैव एकमेव पूर्णमिव दृश्यते यदिदं विश्वम्, तद् केवलं चैतन्यस्यैव अद्वयप्रभा। यत् सूर्यकिरणात् अपि सूक्ष्मैः रश्मिभिः निर्मितम्, अनाघ्रातम्, तदस्ति वा नास्ति वा, तत्र भित्त्यादीनां विवेकः कः? यथा मोहधूल्या आकाशे सुवर्णाभासः दृश्यते, तथैव चैतन्यविषययोः भेदाभावात् जगद् उदेति; अन्यथा कुतः? यथा स्वप्नकल्पितनगर्यां भित्त्यादेः अनुभवः न साक्षात् न च असाक्षात्, एवं दीर्घमोहमयं इदं जगत् विद्धि। एवं विचाराभ्यासशुद्धचित्तानां यथार्थदर्शिनां भित्त्याकाशात् इव परं गमनम् सिध्यति। भित्त्यन्तराकाशस्य च आकाशस्य च भेदः दृढनिश्चयात् एव; यः कश्चन भेदः, ब्रह्मादेः यावत् जीवपर्यन्तम्, स एवमस्ति। शुद्धाभासाकाशे शय्या-भित्ति-शून्यभावनाः संघट्टनात् प्रकाशन्ते, यथा प्रकाशरश्मयः स्थूलरूपेण दृश्यन्ते। स्वरूपशक्त्या एव अभासानां पृथक्त्वम्, परमार्थाभासः सर्वत्र व्याप्य अस्ति, यथा बीजस्य तन्तौ वृक्षः। यथा बीजमध्ये वृक्षः, रूपाणि बहूनि सन्ति, दृष्टिः तु एकैव, एवं ब्रह्मणि अनन्तलोकाः शान्ताः घटाकाशवत् स्थिताः। यथा बीजस्थः वृक्षः अविभक्ते आकाशे तिष्ठति, तथा ब्रह्मणि स्थिताः लोकाः अचलाः आकाशशान्तावेव निवसन्ति। शान्तः, पूर्णः, अजातः, एकः, अनादिमध्यरहितः—अत्र न किञ्चित् पक्षोपपत्तिः, न गणना; परमशान्तः, अद्वितीयः, विचित्रः, विशुद्धः, केवलाभासरूपः, पूर्णविकसितः—अत्रैव स्थितव्यं। अहो, तव मन्त्रिणः परमसत्यवचनानि शुद्धिकराणि; अधुना पद्मलोचनराजा वदतु। परमाणोः अनुभवान्मारुतः जायते, स च मोहात् दृश्यते; अतः न तत्र वायुः, न किञ्चित् अन्यत्—शुद्धं केवलं चैतन्यम् एव। शब्दस्य अनुभवान्मात्रात् शब्दः, स च मोहात् दृश्यते; अतः शब्दार्थयोः संकल्पः दूरं गतः। सः परमाणुः सर्वम् अपि, न च किञ्चित्; अहम् अपि सः, न च सः, केवलं स एव; अत्र कारणं सर्वशक्तिस्वरूपस्य आत्मनः प्रभा। आत्मा शतशः प्रयत्नैः लभ्यते, किन्तु प्राप्ते किञ्चित् न लभ्यते; यत् लभ्यते, तत् परमनास्ति इति कथ्यते। मूलच्छेदनबोधः यावत् न उदेति, तावत् दीर्घकाले जन्मस्रोतसि संसारचक्रं प्रवहति। यः अतीव सूक्ष्मः सत्त्वः स्वस्वरूपेण गच्छन् इव दृश्यते, सः मनसा एव स्वस्वरूपं ग्राह्यते, यथा जलं तुष्णिम्भूतं तेन न विक्रियते। अनेन चैतन्येन बहिः सर्वं—मेरुं, त्रैलोक्यं, तृणमपि—अपोह्य, अन्तः केवलं मायासारं पश्यति। यत् किञ्चित् चैतन्यपरमाणौ अस्ति, तत् बहिः अपि दृश्यते; उदाहरणं तु रागिणां कल्पितवस्तुनिषेवणानुभवः। यथा सृष्ट्यादौ चैतन्यं सर्वशक्तिसम्पन्नं स्वेच्छया सर्वं शीघ्रं पश्यति, तथैव सर्वकल्पनातीतम्। यस्य पुंसः शुद्धचित्तस्य यत् मनसि दृश्यते, तत् सः पश्यन् इव दृश्यते; उदाहरणं तु बालस्य मनः। अतीव सूक्ष्मे अपि परमाणौ, अस्य शुद्धचैतन्येन, सर्वं विश्वं सूक्ष्मतमेन व्याप्य अस्ति। सः परमाणुः न विनश्यति, शतानाम् योजनानाम् अपि, सः सर्वव्यापी, अनाद्यन्तः, केवलं बोधरूपेण ज्ञायते। यथा बालः कौशलिना मायाविना अङ्गनयनभ्रूविलासैः नियंत्र्यते, तथैव शुद्धचैतन्यप्रभया पर्वततृणादिसंयुक्तं विश्वं निरन्तरं नृत्यन्तम्, नानारूपविलासं दर्शयति। सर्वव्यापकत्वात्, यथा सूक्ष्मगन्धः वस्त्रे व्याप्य अस्ति, तथैव चैतन्यं अन्तर्बहिश्च, मेरुम् अपि व्याप्य, तिष्ठति। दिक्कालादिभिः अतीतानां सः, मेरुं अतिवर्तते, सः अपि अतीव सूक्ष्मः, शतांशकेशाग्रात् अपि सूक्ष्मतरः। तस्य परमाणोः, यस्य चैतन्यरूपं च आकाशरूपं च, न किञ्चित् उपमा स्यात्—यथा मेरुं सर्षपस्य न तुल्यते। मायायाः सूक्ष्मता तु तस्यैव विचित्रशक्तेः; परात्मा तु मायातीतः, यथा कङ्कणस्य सुवर्णेन न तुल्यता, एवं अत्रापि न तुल्यता। एवं शास्त्रस्य एतेषु मन्त्रेषु यथाक्रमं, यथार्थं, विशुद्धं, चैतन्यपरं रहस्यं प्रवहति।