स्वयं समयदेशकर्मसत्त्वस्वभावविज्ञानात्, आत्मा एव स्वामी, कर्ता, पिता, भोक्ता च भवति; आकाशस्वरूपत्वात्, अन्यत् किमपि नास्ति। तस्य सूक्ष्मता कदापि न भिद्यते; स एव विश्वस्य लघुतमः मणिकोषः, यत्र प्रमाणं, प्रमाता, प्रमेयम् च सर्वं समवस्थितम् अस्ति; तत्रैव विश्वं चैतन्ये स्थितम्। स एव सर्वेषु लोकेषु प्रकाशते; यदा विश्वं तस्मिन्न् अन्तर्निहितम् अस्ति, तदा स एव परमरत्नम् इति कथ्यते। दुर्बोधत्वात् स एव तमः, शुद्धचैतन्यरूपत्वात् स एव प्रकाशद्रष्टा; स चैतन्यरूपेण स्थितः, इन्द्रियातीतत्वात् तु असदिव अभिमन्यते। स एव पर्वतः दूरः, इन्द्रियैः अगम्यत्वात्; चैतन्यरूपेण तु न दूरः, सर्वैः अनुभूयमानत्वात् स एव पर्वतः, स एव परमाणुः च। यदिदं विश्वरूपेण दृश्यते, तत् केवलं विशुद्धचैतन्यं; पर्वतादीनां वस्तुत्वं नास्ति, मेरौ यत् माहात्म्यं, परमाणौ एव तदस्ति। क्षणस्य यद् आविर्भावः, स एव ‘क्षणः’ इति कथ्यते; एवं कल्पस्य आविर्भावः अपि ‘कल्पः’ इति निर्दिश्यते। कल्पे सृष्टिलीलायाः आविर्भावः क्षणे एव दृश्यते, यथा महापुरं मनसि संस्थितम्। क्षणगर्भे एव कल्पारम्भः जायते, यथा निर्मलदर्पणे महापुरनिर्माणम्। परमाणौ अनन्ताः पर्वताः, समुद्राः, नगराणि, कल्पाः, क्षणाः च दृश्यन्ते; यत्र सर्वं परमाणौ एव, तत्र द्वैतं वा अद्वैतं वा कथं स्यात्? मनोऽन्तरे ‘पूर्वं मया कृतम्’ इति विचारः जायते; क्षणमात्रे सत्यं च असत्यं च दृश्यते, स्वप्नविभ्रमवत्। दुःखकाले कालः दीर्घः इव अनुभवति, सुखे तु सदा लघुतरः; हरिश्चन्द्रस्य एकैका रात्रिः द्वादशवर्षपर्यन्तं अभवत् इति श्रूयते। यद् यद् अन्तः विश्वासः उदेति—सत्यं वा असत्यं वा—तद् एव प्रकाशते, यथा कङ्कणस्य रूपं सुवर्णे, वा तडित्वल्ली सागरे। नास्ति तत्र निमेषः, न कालमापनम्, न समीप्यं, न च दूरी; केवलं चैतन्यप्रतिबिम्बे एते विविधा भावा स्थिताः इव दृश्यन्ते। यथा प्रकाशस्य च तमसः, समीपस्य च दूरस्य, क्षणस्य च कल्पस्य, द्वयोः चैतन्यमयपुटयोः च न किञ्चित् भेदः, एवं तत्र किंचित् भेदः नास्ति। यद् प्रत्यक्षं दृश्यते, तत् इन्द्रियैः एव; यद् अप्रत्यक्षम्, तत् तदतीतम्; किन्तु द्रष्टैव तत्रास्ति, दृश्यस्य दृश्यत्वात्। यावत् कङ्कणबुद्धिः तिष्ठति, तावत् सुवर्णबुद्धिः नास्ति; यावत् दृश्यबुद्धिः उदेति, तावत् तद् कलानास्ति। यदा कङ्कणरूपस्य नाशः सञ्जायते, तदा केवलं सुवर्णं व्याप्यवर्तते; एवं सर्वे क्लेशे शुद्धबोधब्रह्मैव शेषम्। सर्वरूपत्वात् स एव सत्यम्; दुर्बोधत्वात् असत्यम्; चैतन्यस्वरूपेण स एव चैतन्यवान्; यत्र विज्ञानं न शक्यते, तत्र जडत्वेन कथ्यते। अस्मिन्नेव आत्मनि, यः शुद्धचमत्कारचैतन्यस्वरूपः, यत्र तद् प्रतिबिम्बरूपेण दृश्यते, तत्र कथं जगतः प्रमाणं, यथा वातवृक्षादीनां, चैतन्यविषयरूपलीलायाम्? यथा मरीचिकायां जलस्य आविर्भावः न जलम् एव, एवं विश्वं अपि, यद् एकरसरूपेण दृश्यते, केवलं चैतन्यस्य प्रकाशः, अद्वयस्वरूपः। यद् सूर्यकिरणैः अपि सूक्ष्मैः निर्मितं, क्लेशरहितं, तदस्ति वा नास्ति वा—तत्र भित्त्यादीनां विवेकः कः? यथा माया-रजसा आकाशे सुवर्णस्य प्रकाशः इव दृश्यते, एवं चैतन्यविषययोः अभेदे, विश्वस्योत्पत्तिः कुतः? यथा स्वप्ने कल्पितनगरे भित्त्यादेः अनुभवः न सत्यम्, न च असत्यम्, एवं विश्वं दीर्घमोहमात्रम्। एवं, ये पुनः पुनः तत्त्वविचारशुद्धबुद्धयः, ते वस्तुतत्त्वदर्शिनः भवन्ति, भित्त्यन्तरमिव अतिक्रान्ताः। भित्त्यन्तरस्थाकाशस्य चाकाशस्य च भेदः नास्ति, दृढनिश्चयात् एव; यः कश्चन भेदः कल्प्यते, ब्रह्माद्यन्तं जीवपर्यन्तं, स एव तिष्ठति। शुद्धप्रतीतौ शय्या, भित्तिः, शून्यं च, संघटनेन एव प्रकाशन्ते, यथा प्रकाशरश्मयः स्थूलरूपेण दृश्यन्ते। पृथक्त्वस्य आविर्भावः स्वशक्त्या एव; परमाविर्भावः सर्वत्र व्याप्यते, यथा बीजस्य सारांशे वृक्षः। यथा बीजे वृक्षः अन्तर्निहितः, रूपाणि बहूनि सन्ति च, दर्शनं तु एकमेव; एवं अनन्तानि विश्वानि ब्रह्मणि विश्रान्तानि, शान्तानि, घटाकाशवत्। यथा बीजस्थः वृक्षः अविभक्ते आकाशे तिष्ठति, तथा ब्रह्मणि स्थितानि विश्वानि, आकाशवत् अचलानि। शान्तम्, अखण्डम्, अजम्, एकम्, अनादिमध्यम्; अत्र न किञ्चित् विभागः, न गणना; परमशान्तम्, अद्वैतम्, विलक्षणम्, नानारूपम्, शुद्धम्, आभासमात्रम्, पूर्णविकसितम्—अत्रैव तिष्ठ। अहो, तव मन्त्रिणः परमार्थवचनानि शुद्धिकराणि; अधुना पद्मनयनः राजा वदतु। परमाण्वनुभवात् वायुः जायते, वायुः च भ्रान्त्या दृश्यते; अतः वायोः किंचित् शेषः न, केवलं शुद्धचैतन्यम् एव। शब्दस्य अनुभवात् शब्दः जायते, शब्दः भ्रान्त्या दृश्यते; अतः शब्दस्य अर्थः च दूरं गतः। स एव परमाणुः सर्वं च न च; अहं तद्, न तद्, केवलं तदेव; अत्र कारणं सर्वशक्तिस्वरूपात्मनोः तेजः एव। आत्मा शतशः प्रयत्नैः लभ्यते, किन्तु लब्धे किमपि न लभ्यते; यत् लभ्यते, तत् परं शून्यम् इति कथ्यते। यावत् मूलच्छेदकबोधः न जायते, तावत् जन्मप्रवाहः बहुकालेन प्रवहति। एषः सूक्ष्मः आत्मभावः स्वस्वरूपेण विचरन् इव दृश्यते, तस्य तत्त्वं मनसा एव ग्रसते, यथा जलं ऊष्मणा, तिष्ठति च अपरिवर्तितः। एषया चैतन्यशक्त्या, बहिर्गतानि सर्वाणि, मेरुपर्वतं, त्रिलोक्यं, तृणमपि, अपाकृत्य, आत्मनि एव मायासारमात्रं पश्यति। यत् किञ्चिद् अस्मिन् चैतन्यपरमाणौ अस्ति, तत् बहिः दृश्यते; रागिणां दृष्टान्तः, यथा काम्यवस्तुनिषेवणस्य कल्पनानुभवः। एवं, महर्षे, एतेषां शास्त्रवाक्यानां परम्परया, आत्मनः चैतन्यस्वरूपस्यैव सर्वमिदं विश्वमिति स्फुटं समुपलभ्यते।