यथा घटस्य मुखं संवृत्य अन्यत्र नीयमानस्य तदन्तर्गतं आकाशं न गच्छति न च विक्रियते, तथा एव आत्मनः स्वरूपम् अपि न गच्छति न विक्रियते। यदा अन्तःस्थितं चैतन्यं अनुभवात्मनि तिष्ठति, तदा चैतन्यं जडता च स्याताम्, तेन द्वैतमेव सञ्जायते। यदा चैतन्यरूपं चेतनाशिलारूपेणैक्यं प्राप्नोति, तदा केवलं चैतन्यमेव दृश्यते, यथा शिलायां भूतग्रहग्रस्तायाम्। अनाद्यन्ते परमाकाशे, यः शुद्धचैतन्यपरमाणुरूपः, तस्मिन्सु विस्मयकारी त्रैलोक्यं निर्मीयते च विनश्यति च। तस्यैव चैतन्यस्य प्रभावात् अग्नेरपि स्थितिः भवति, तस्य च तेजोरूपं न परित्यज्यते; स सर्वत्र व्याप्य अपि न दहति, किन्तु लोकेषु पदार्थान् पचति। स एव अनलः न दहन्, तेजोरूपः, गगनात् अपि विशुद्धतरः, यदा केवलं चैतन्यम् एव प्रज्वलति, तस्मात् अग्निः उत्पद्यते। चैतन्यादेव अनादिः परमदीपः उत्पद्यते, यस्य आद्यस्वभावः महाकल्पेष्वपि न नश्यति। स नेत्रैः न लभ्यते, अनुभवस्वरूपः, हृदयगुहायां दीपवत् स्थितः, सर्वसत्तासमृद्धिदाता, अनन्तः, स एव परमदीपः उच्यते। तस्मात् प्रकाशः जायते, यो मनसः षडिन्द्रियाणां च परं गच्छति, येन अन्तःस्थस्य दृश्यादृश्यस्य अपि अद्भुतं प्रकाश्यते। लतासु, गुल्मेषु, अङ्कुरेषु, अचेतनद्रव्येषु च, सः अतीव सूक्ष्मः; तस्य रूपं उत्कर्षज्ञानरूपम्, तस्य प्रकाशः अनुभवस्वरूपः। स्वयमेव चैतन्येन कालदेशकर्मस्वभावसत्तायाः ज्ञानात्, स एव ईश्वरः, कर्ता, पिता, भोक्ता च, आकाशस्वरूपत्वात् अन्यन्न किञ्चित् अस्ति। तस्य सूक्ष्मता अपि अविच्छिन्ना; स एव विश्वस्य रत्नपेटिका, मापयिता, माप्यम्, यत्र जगत् चैतन्ये स्थितम्। स एव सर्वेषु लोकेषु प्रकाशते; यदा जगत् तस्मिन् एव लीनं भवति, तदा सः परमरत्नरूपः। ग्राह्यत्वात् दुर्निग्राह्यत्वेन तमः इति, चैतन्यरूपत्वात् तेजसः द्रष्टा इति, स एव चैतन्यरूपेण स्थितः, इन्द्रियातीतत्वात् असत् इति उच्यते। यः पर्वतः इन्द्रियैः दुर्लभः, सः चैतन्यरूपेण न दूरः; सर्वैः अनुभूयमानत्वात्, स एव पर्वतः, स एव परमाणुः। यत् विश्वरूपं दृश्यते, तत् केवलं शुद्धचैतन्यम्; अतः पर्वतादीनां न कापि वस्तुतः सत्ता, मेरु-महत्त्वमपि परमाणौ एव स्थितम्। क्षणस्याभासः क्षणः इति कथ्यते, यथा कल्पस्याभासः कल्पः इति। कल्पे सृष्टिक्रिया क्षणमात्रे एव दृश्यते, यथा महापुरं चित्ते अस्ति। क्षणगर्भे एव कल्पारम्भः जायते, यथा निर्मलदर्पणे महापुरनिमार्णम्। परमाणौ एव अनन्ताः पर्वताः, समुद्राः, नगराणि, कल्पाः, क्षणाश्च दृश्यन्ते; यत्र सर्वं परमाणौ एव अस्ति, तत्र द्वैतम् अद्वैतम् वा कुतः? मनसि 'अहं पूर्वं कृतवान्' इति विचारः जायते; क्षणमात्रे एव सत्यं चासत्यं च दृश्यते, स्वप्नसंभ्रमे यथा। दुःखे कालः दीर्घः इव, सुखे सदा लघुः अनुभवः; हरीश्चन्द्रस्य एकरात्रिः द्वादशवर्षपर्यन्तम् इति श्रुतम्। यद् यद् अन्तःप्रत्ययः उदेति—सत्यं वा असत्यं वा—तद् एव प्रकाशते, यथा कङ्कणरूपं सुवर्णे, वा तारे तरङ्गरूपः। न तत्र निमेषः, न कालमापनम्, न सामीप्यम्, न च दूरीकरणम्; केवलं चैतन्यप्रतिबिम्बे एव एते विविधाः वस्तवः स्थिताः इव दृश्यन्ते। यथा तेजस्तिमिरयोः, समीपदूरयोः, क्षणकल्पयोः, चैतन्यावरणयोः च भेदः नास्ति, तथा किञ्चिदपि वैचित्र्यं नास्ति। यद् प्रत्यक्षं दृश्यते, तत् इन्द्रियजन्यं; यद् अप्रत्यक्षम्, तत् तदतीतम्। किन्तु केवलं द्रष्टैव सत्यम् अस्ति, दृश्यत्वेन दृश्यं जायते। यावत् कङ्कणज्ञानं तिष्ठति, तावत् सुवर्णज्ञानं न भवति; यावत् दृश्यबुद्धिः उदेति, तावत् तद् कलानपि न भवति। यदा कङ्कणरूपस्य नाशः, तदा केवलं सुवर्णं व्याप्नोति; एवं सर्वे व्यवहारे नश्यन्ति चेत्, केवलं बोधब्रह्मैव शेषः। सर्वत्वात् सः सत्यम् इति, दुर्निग्राह्यत्वात् असत्यम् इति, चैतन्यत्वात् चैतन्यम् इति, अज्ञेयत्वात् जडम् इति उच्यते। अस्मिन्नेव आत्मनि, यः शुद्धचमत्कारचैतन्यरूपः, यत्र प्रतिबिम्बवत् सर्वं दृश्यते, तत्र वायुवृक्षादीनां जगतः मापनं कथं स्यात् चैतन्यविषयरूपक्रीडायाम्? यथा मृगमरीचिकायां जलाभासः न जलम्, तथा एकस्मिन्नेव पूर्णे विश्वे अपि, यत् दृश्यते, तत् केवलं चैतन्यस्य प्रकाशनं, अद्वयं। यत् सूर्यकिरणात् अपि सूक्ष्मैः रश्मिभिः निर्मितम्, क्लेशरहितम्, अस्ति वा नास्ति वा—तत्र भित्त्यादीनां विवेकः कः? यथा गगने सुवर्णरजः भ्रमात् प्रकाशते, एवं विश्वम् अपि दृश्यते; यदा चैतन्यविषययोः भेदः न दृश्यते, तदा तस्योत्पत्तिः कुतः? यथा स्वप्ने कल्पितनगरस्य भित्त्याद्यनुभवः न सत् नासत्, तथा एष विश्वः दीर्घकालनिर्मितमोहः एव। एवं यः पुनः पुनः विचारयन् मनः विशुद्धं कृत्वा, यथार्थदर्शी भवति, भित्त्यन्तरम् इव अतिक्रान्तः। भित्त्यन्तरव्योम्नः च व्योम्नः च भेदः नास्ति, दृढनिश्चयात् एव; यः कश्चन भेदः कल्प्यते—ब्रह्माद्यन्तः जीवपर्यन्तम्—स एव कल्पितः। शुद्धप्रकाशे आकाशे शय्या, भित्तिः, शून्यं च सङ्कोचात् अभिव्यज्यते, यथा रश्मयः स्थूलरूपेण दृश्यन्ते। विभक्तिरूपः प्रकाशः स्वशक्त्या एव दृश्यते; परमप्रकाशः सर्वव्यापी, यथा बीजस्य साररूपे तरुः। यथा बीजे तरुः अन्तर्भूतः, रूपाणि बहूनि सन्ति, दृष्टिः तु एका एव, तथा अनन्तविश्वानि ब्रह्मणि एव, शममयि, घटाकाशवत्, स्थितानि। बीजस्थतरुः यथा अविभक्ते आकाशे तिष्ठति, एवं ब्रह्मणि स्थितानि विश्वानि अपि अचलानि, आकाशसमशान्तौ।