एष एव सूक्ष्मः शुद्धचैतन्यस्वरूपः सर्वमिदं स्थूलमस्ति रूपेण तिष्ठति, अन्यन्न किञ्चिदस्ति, स हि इन्द्रियगोचरातीतः निर्मलः सदा विद्यमानश्च। स एव एको बहुधा दृश्यते, सर्वभूतान्तरात्मा सन्, स एव विश्वमिदं च बहूनि लोकसङ्घातांश्च धारयति। यत्र यत्र जगति यः यः तरङ्गः दृश्यते, ते सर्वे महाचैतन्यसमुद्रस्यैव अपत्यानि; यथा जलस्य प्रवाहेन चक्राणि सञ्चरन्ति, तथा तस्मिन्नेव सत्त्वानि सञ्चरन्ति। स च मनसः इन्द्रियादीनां च अगोचरत्वात् सूक्ष्मः, शून्यरूपः, आकाशरूपधारी च; स्वानुभवेन ज्ञेयत्वात् स न शून्यः, अपि तु आकाशस्वरूपवानपि। द्वैतदृष्टेः उत्पत्तौ अहमेव त्वं भवामि, त्वमेव अहं भवसि, अहं तव रूपेण जातः, विस्तीर्णचैतन्यरूपः सन्। यदा अहम् त्वं च सर्वमेव चैतन्यात्मनि लीयते, तदा न त्वं नाहं न किमपि अन्यत्, न किञ्चिदपि स्वतन्त्रं तिष्ठति। एषः सूक्ष्मः सन् गच्छन्नपि न गच्छति; कोटियोजनानि भ्रमन् अपि न सञ्चरति, यतो हि दूरीकरणं चैतन्ये एव कल्पितम्। स न गच्छति, यदा गतः इव दृश्यते; न च आगच्छति, यदा आगतः इव दृश्यते; स्वस्वरूपाख्ये आकाशे स्थितः स देशकालस्पर्शातीतः। यदा गन्तव्यं शरीर एव स्थितं, तदा कुतः गच्छेत्? यथा स्तनकुहरस्थः बालकः जनन्याः पृथक् न दृश्यते। यदा गन्तव्यं परममण्डलं अनन्तम्, यावत्सम्भवमस्ति, अन्तः स्थितं च सर्वकर्मकर्तृत्वेन, तदा कथं क्वापि गच्छति? यथा मुखबद्धः घटः अन्यत्र नीयमानः, तत्र अन्तः आकाशः न सञ्चरति न विक्रियते, तथा आत्मनि अपि। यदा अन्तः चैतन्यं अनुभवरूपे आत्मनि तिष्ठति, तदा चैतन्यं जडता च स्याताम्; अयं द्वैतमेव। यदा चैतन्यरूपं चेतनाशिलारूपे एकीकृतं, तदा केवलं चैतन्यमेव, यथा शिलायां पिशाचः प्रविष्टः। अस्मिन्परमाकाशे अनाद्यन्ते, परमसूक्ष्मचैतन्यपरमाणुरूपे, एषः अद्भुतः त्रयीलोकः तेनैव सृज्यते च लीयते च। तस्मात् एव अग्निसत्त्वं तिष्ठति, अग्निरूपं न परित्यजति; सर्वत्र व्याप्य अपि न दहति, तथापि लोकेषु पदार्थान् पचति। अदहन्, प्रकाशरूपः, आकाशात् अपि विशुद्धः, यदा केवलं चैतन्यं दीप्तिमान् भवति, तस्मात् अग्निः जायते। चैतन्यात् अनादिः परमप्रदीपः उत्पद्यते; तस्यानादिस्वभावः महाकल्पेषु अपि न नश्यति। स न नेत्रैः गम्यते, अनुभवस्वरूपः, हृदयगुहायां दीपः; सर्वसत्त्वदायकः, अनन्तः, स एव प्रकाशः परमः इति कथ्यते। तस्मात् प्रकाशः उत्पद्यते, यो मनः षडिन्द्रियाणि च अतिक्राम्य, आभ्यन्तरस्य दृश्यादृश्यस्य अपि अद्भुतं प्रकाशयति। लतानि, गुल्माः, अङ्कुराः, अचेतनानि च, तत्र सः सूक्ष्मः; तस्य रूपं उत्कर्षचैतन्यरूपम्, तस्य प्रकाशः अनुभवस्वरूपः। स्वानुभवेन कालदेशकर्मस्वभावसत्त्वैः, सः स्वामी, कर्ता, पिता, भोक्ता; आकाशस्वरूपत्वात् अन्यन्न किञ्चन। तस्य सूक्ष्मता अविच्छिन्ना; स एव जगत्कुटुम्बस्य सूक्ष्मरत्नपेटिका, मापको, माप्यमानः, माप्यः; तत्रैव चैतन्ये जगत् विद्यते। स एव सर्वेषु लोकेषु प्रकाशते; यदा जगत् तस्मिन्नेव व्याप्यते, तदा सः परमरत्नमिव। ग्राह्यत्वे कठिनत्वात् सः तमः इति; शुद्धचैतन्यत्वात् सः प्रकाशद्रष्टा; चैतन्यरूपेण सन्, इन्द्रियातीतत्वात् असत् इति परिगण्यते। यः पर्वतः इन्द्रियैः दुर्लभः सन्, सः दूरः इति; तथापि चैतन्यरूपेण न दूरः; सर्वैः अनुभव्यमानत्वात्, स एव पर्वतः, स एव परमाणुः। यद् दृश्यते जगद्, तत् केवलं विशुद्धचैतन्यमेव; अतः पर्वतादिषु नास्ति वस्तुतः सत्त्वम्, मेरोरपि महत्त्वं परमाणौ एव। क्षणस्य आविर्भावः 'क्षण' इति, युगस्य आविर्भावः 'युग' इति निर्दिश्यते। युगान्ते सृष्टिलीलाः क्षणान्तरे अपि दृश्यन्ते, यथा महानगरं मनसि स्थितम्। क्षणयोनौ युगारम्भः जायते, यथा निर्मले दर्पणे महानगररचना। परमाणौ अनन्ताः पर्वताः, समुद्राः, नगराणि, युगाः, क्षणाः च दृश्यन्ते; यत्र सर्वं परमाणौ स्थितम्, तत्र द्वैतं वा अद्वैतं वा कथं स्यात्? 'पूर्वं मया कृतमिदम्' इति यः सङ्कल्पः, स मनसि उदेति; क्षणमात्रे सत्यं च असत्यं च दृश्यते, स्वप्नविवेकवत्। दुःखे कालः दीर्घः इति अनुभूयते, सुखे सदा लघुः; हरिश्चन्द्रस्य एकरात्रिः द्वादशवर्षाणि इति श्रूयते। यद् यद् अन्तः विश्वासः जायते—सत्यं वा असत्यं वा—तद् एव प्रकाशते, यथा कङ्कणस्य रूपं सुवर्णे, वा तरङ्गस्य रूपं समुद्रे। न तत्र निमेषः, न कालमापनम्, न सामीप्यं, न च दूरीकरणम्; केवलं चैतन्यप्रतिबिम्बे एते विविधाः पदार्थाः तिष्ठन्ति इव। यथा न प्रकाशतमसोः, न च समीपदूरीणाम्, न क्षणयुगयोः, न द्वयोः चैतन्यकोषयोः भेदः, तथैव न किञ्चित् विभागः अस्ति। यद् प्रत्यक्षम्, तत् इन्द्रियजन्यत्वात्; यद् अप्रत्यक्षम्, तत् तदतीतम्; तथापि केवलं द्रष्टैव अस्ति, दृश्यस्य दर्शनात् दृश्यं जायते। यावत् कङ्कणबुद्धिः, तावत् सुवर्णबुद्धिः न; यावत् दृश्यबुद्धिः, तावत् तद्रूपकलापि न। यदा कङ्कणरूपस्य बुद्धिः विनश्यति, तदा केवलं सुवर्णं व्याप्नोति; एवं सर्वे विनश्यमाने, शुद्धबोधब्रह्मैव शेषः। सर्वमिदम् इति सत्यमुच्यते, दुर्ग्राह्यत्वात् असत्यमुच्यते; चैतन्यरूपत्वात् सः चेतनः, यत्र बोधः न शक्यते, तत्र जडमित्युच्यते। अस्मिन्नेव आत्मनि, यः शुद्धाश्चर्यचैतन्यरूपः, यस्मिन् प्रतिबिम्बरूपेण तत् दृश्यते, तत्र कथं जगतः मापनं, यथा वातवृक्षादिषु, चैतन्यविषयविभ्रमे? एवं सम्यक् चैतन्यस्य अद्भुतं स्वरूपं, तस्यैकत्वं बहुत्वं, जगदुत्पत्तिः, स्थितिः, लयश्च, सर्वं तस्यैव लीलया प्रकाशते।