शृणु, हे मेघसमान! अहं तव प्रश्नं सिंहः मदोन्मत्तगजं यथाऽवच्छिद्य व्यवस्थितया विधिना विविक्ष्यामि। हे पद्मनयन! त्वया परमात्मा वर्णितः, तेनैव वाक्येन ब्रह्मज्ञानबोधाय उपयुक्तः। यतः सः न वर्णनीयः, न प्राप्तव्यः, मनसः अपि अगोचरः; अतः आत्मा शुद्धचैतन्यरूपः, आकाशात् अपि सूक्ष्मः। चैतन्यपरमाणौ सति, सत् असत् इव स्थितम्; एवं जगत् अस्तित्ववत् प्रकाशते, यद्यपि तद् अस्तित्वरहितम् इव। यतः सः किञ्चित् अनुभूयते, सृष्ट्याः साररूपेण स्थितः; पूर्वं तेन स्वभावतया सत्-भावः स्वीकृतः। यतः सः इन्द्रियातीतः, तस्मात् सूक्ष्मः परमाणुः किञ्चन नास्ति, तथापि अनन्तः; सर्वव्यापी सन् सर्वं भुङ्क्ते, किंचिद् न भुङ्क्ते। चैतन्यपरमाणु-प्रतिबिम्बात् एकः बहुधा दृश्यते; असत्यम् अपि सत्यम् इव, यथा सुवर्णात् कटकः दृश्यते। सः परमाणुः परम् आकाशम्, आकाशात् अपि सूक्ष्मः, अदृश्यः, मनः षडिन्द्रियातीतः, सर्वस्य आत्मरूपेण स्थितः। सर्वस्य आत्मा सन्, सः कदापि शून्यः न; यः सत् नास्ति इति वदति, सः मूढः। तत्र तत्र न किञ्चन युक्त्या सत्-अस्तित्वे शून्यता कल्पनीयम्; सर्वव्यापी आत्मा गन्धकः आकाशे यथा गुह्यः, तथा प्रकटः। सः एव शुद्धचैतन्य-सूक्ष्मः, घनसत्त्वे सर्वत्र स्थितः; अन्यद् नास्ति, यतः सः इन्द्रियातीतः, निष्कलङ्कः, नित्यः। सः एकः, बहुधा च, सर्वभूतानां अन्तरात्मा; सः एव जगत्, अनन्त-लोकान् च धारयति। त्रैलोक्य-तरङ्गाः चैतन्य-महासमुद्रस्य अपत्यानि; यथा जलस्य द्रवत्वेन चक्राणि गच्छन्ति, तथा जीवाः तस्मिन् सञ्चरन्ति। यतः सः मनः-इन्द्रिय-आदि-अगोचरः, सूक्ष्मः, शून्यः, आकाशरूपः; तथापि स्वानुभूत्याः ज्ञेयः, शून्यः न, आकाशस्वरूपः च। द्वैतदृष्टेः उत्पत्तौ अहं त्वं भवामि; त्वं मम रूपं धारयति, अहं त्वद्रूपेण विस्तृतचैतन्यरूपः जातः। यदा सर्वम् अहम्-त्वम्-चैतन्ये लीयते, तदा न त्वं न अहं न अन्यदस्ति, न किञ्चन स्वयम् अस्ति। एषः सूक्ष्मः तत्त्वः गच्छन् अपि न गच्छति; सहस्रयोजनानि गच्छन् अपि न सञ्चरति, यतः दूरीमानं चैतन्ये एव अस्ति। सः गच्छति न, गच्छति इव दृश्यते; आगच्छति न, आगच्छति इव दृश्यते; स्वात्म-आकाशे स्थितः, देशकालातीतः। यदा गन्तव्यं शरीरस्थम्, तदा कुत्र गच्छति? यथा वक्षः-गुहायां शिशुः मातरं विना न दृश्यते। यदा गन्तव्यं विशालं क्षेत्रं अक्षयम्, यदा सर्वविधे क्रियायाः कारणं, तदा कथं गच्छति? यथा घटः बद्धमुखः अन्यत्र नीयते, तदन्तर-आकाशः न गच्छति, न परिवर्तते; एवं आत्मा। यदा अनुभूति-आत्मा अन्तः स्थितः, तदा चैतन्यं जडता च अस्ति; अतः द्वैतम् एव। यदा चैतन्यरूपं चेतन-जड-भावेन एकीकृतम्, तदा केवलं चैतन्यम्; यथा शिलायाम् पिशाचः। अनादि-अन्तरहिते परमाकाशे, शुद्धचैतन्यपरमाणु-रूपे, अद्भुतं त्रैलोक्यं तेन निर्मितम्, विनाशितम् च। तस्य चैतन्येन अग्नेः सत् अस्ति, ज्वलनरूपं न त्यजति; सर्वत्र व्याप्य अपि न दहति, तथापि पदार्थान् पचति। दहनं विना, तेजस्वी रूपेण, आकाशात् अपि विशुद्धः, चैतन्यं प्रकाशिते, तस्मात् अग्निः उत्पन्नः। चैतन्यात् अनादि-परमप्रदीपः उत्पन्नः; तस्य आदिरूपं महाकालपर्यन्ते न नश्यति। नेत्रैः न प्राप्तः, अनुभवस्वरूपः, हृदयगुहायां दीपः; सर्वसत्त्वदायकः, अनन्तः, सः प्रकाशः परमः। तस्मात् प्रकाशः उत्पन्नः, मनः षडिन्द्रियातीतः; येन अन्तरस्थं दृश्य-अदृश्य-विस्मयं प्रकाशते। लतानां, गुल्मानां, अंकुराणां, अचेतनानां च, तस्मिन् सूक्ष्मः; तस्य रूपं उत्कर्षानुभूतिः, तस्य प्रकाशः अनुभवस्वरूपः। काल-देश-कर्म-भाव-स्वभावानां स्वानुभूत्या, सः स्वामी, कर्ता, पिता, भोक्ता; आकाशस्वरूपः, अन्यद् नास्ति। तस्य सूक्ष्मता अविच्छिन्ना; सः विश्वस्य रत्नपेटिका, मितिः, मापकः, मित्यः; जगत् तत्र चैतन्ये अस्ति। सः एव सर्वत्र स्पष्टं प्रकाशते; यदा जगत् तस्मिन् स्थितम्, तदा सः परमरत्नम्। ग्रहणदुष्करः, अन्धकारः; शुद्धचैतन्यरूपः, प्रकाशद्रष्टा; सः अनुभूति-रूपः, इन्द्रियातीतः, असत्यम् इव। पर्वतः दूरः, इन्द्रियैः अगम्यः; तथापि चैतन्यरूपेण समीपः। सर्वैः अनुभूयमानः, पर्वतः परमाणुः च। यत् जगत् दृश्यते, तद् शुद्धचैतन्यम्; पर्वतः आदिकम् सत्यम् नास्ति, मेरु-महिमा परमाणौ एव। क्षणस्य आविर्भावः 'क्षणः' इति कथ्यते; यथा कल्पस्य आविर्भावः 'कल्पः' इति। कल्पे सृष्टिक्रीडा क्षणे दृश्यते, यथा महानगरं मनसि। क्षणगर्भे कल्पारम्भः, यथा निर्मलदर्पणे महानगरनिर्माणम्। परमाणौ पर्वतानां, समुद्राणां, नगराणां, कल्पानां, क्षणानां च अनन्तसंख्या दृश्यते; यत्र सर्वम् परमाणौ अस्ति, तत्र द्वैतम् वा अद्वैतम् वा कथं स्यात्? एवं, हे भक्त, चैतन्यपरमाणु-रूपेण सर्वं जगत् प्रकाशते, तस्मात् आत्मा एव सर्वत्र, सर्वदा, सर्वस्वरूपेण स्थितः।