स्वात्मनि आत्मानं, द्रष्टारं च दृश्यं च—यथार्थमिथ्याभ्याम्, त्रिकालगतं सर्वं च—स्थाप्य, यः बीजमिवाङ्गमध्ये अन्तरङ्गरूपेण तिष्ठति, सः कः? यस्य अन्तः सर्वे लोकसमूहाः—भूतभविष्यद्वर्तमानरूपाः—सममिव स्थिताः, यथा बीजे वृक्षः स्थितः, सः कः? यो नोत्थितः सन् अपि स्वयमेव निराकाररूपेण एकः उत्पद्यते, यथा शीघ्रं बीजाद्वृक्षः, वृक्षात् च पुनः बीजं भवति, सः कः? हे नृप, यस्य सन्दर्भे मेरुमन्दरशिखराणि पद्मतन्तोर्बुजमध्ये वा महमेरुः अपि सन्ति, सः कः? येन इदं विश्वं नानारूपैः व्याप्तं, त्वं किमर्थं गर्वं करोषि, संहरसि, रक्षसि च? केन दृष्ट्या त्वं न भवसि, अथवा भवसि एव? न हि त्वं समदर्शी—एतत् शमयतु, कथय। मम एष संशयः, मनःपद्मे हिमबिन्दुवत् विलयं यातु। यदि मूलतः संशयः न नश्यति, तर्हि पण्डितानां वचनानि अपि न कुत्रापि गच्छन्ति। यदि त्वं मां क्रमशः विवेकपूर्णया बुद्ध्या एतस्य संशयस्य क्षयमार्गे न नयेषि, तर्हि त्वं शीघ्रं राक्षसजठराग्नौ इन्धनवत् विनश्यसि। ततः, अहं तं देशं तस्य जनान् च सर्वतः जठराग्निना भक्षयिष्यामि। तव हितार्थं, यथा शस्त्रधारी राजा भवति, तथैव, किन्तु मूर्खाणां अतिक्रीडा सदा नाशाय भवति इति मम मतिः। एवं वदित्वा, मेघनिनादसमस्वरेण, सा रात्रिचर्या उग्ररूपा, भीषणरूपा, अन्तःशुद्धा, निर्मलशरदम्बुदवत् मौनं जगाम। महानिशायाम्, महावने, तस्याः राक्षसीवाचः श्रुत्वा, प्रधानामात्यः तस्याः महाप्रश्नस्य उत्तरं ददौ। शृणु, हे मेघसदृशे! अहं तव प्रश्नं क्रमशः सिंहः मदोन्मत्तगजं यथा विदारयेत्, तथा विवेचयिष्यामि। हे कमललोचने, त्वया यः परं आत्मा वर्णितः, स एव ब्रह्मज्ञानप्रबोधनाय योग्यया वाचा उक्तः। यतः सः न वर्णनीयः, न गमनीयः, मनसः अपि अगोचरः, तस्मात् आत्मा शुद्धचैतन्यरूपः, आकाशादपि सूक्ष्मः। चैतन्यपरमाणौ सति, सत् असन्निव तिष्ठति; एवं इदं जगत् सन्निव प्रकाशते, यद्यपि असन्निव। यः कश्चन अनुभवतः तिष्ठति, सः पूर्वं भावरूपं स्वस्वरूपं स्वीकृतवान्। इन्द्रियातीतः सः सूक्ष्मपरमाणुः, न कश्चन, अनन्तः च; सर्वव्यापी सन् सर्वं भुङ्क्ते, न किमपि अपि च। चैतन्यपरमाणोः प्रतिबिम्बात्, एकः बहुविधः दृश्यते; अवास्तवेऽपि वस्तुत्वं यथा सुवर्णात् कुण्डलः। सः परमाणुः परमाकाशरूपः, आकाशादपि सूक्ष्मः, अदृश्यः, मनःषडिन्द्रियातीतः, सर्वात्मना स्थितः। सर्वात्मना सन्, सः कदापि शून्यः न; यः सत् नास्तीत्याह, सः मूढः। युक्त्या किञ्चिदत्र नास्ति इति न शक्यते; सर्वव्यापी आत्मा गुह्यः, यथा गन्धः आकाशे। सः एव शुद्धचैतन्यसारः, अत्र घनरूपेण सर्वं तिष्ठति; अन्यत् किमपि नास्ति, यः इन्द्रियातीतः, निर्मलः, नित्यः। सः एव एकः, बहुरूपः च, सर्वभूतान्तरात्मा सन्; सः एव एतद्विश्वं, अनन्तलोकांश्च धारयति। एते त्रैलोक्यतरङ्गाः, चैतन्यमहासागरस्य अपत्यानि; यथा जलगतं चक्रं जलेन चलति, तथा प्राणिनः तत्र चलन्ति। मनसा, इन्द्रियैः, अन्यैर्वा न गृह्यते, तस्मात् सः सूक्ष्मः, शून्यः, आकाशरूपः; आत्मज्ञानात् ज्ञेयः, तस्मात् शून्यः न, आकाशस्वरूपः च। द्वैतदर्शनसमुत्थाने, अहं त्वं भवामि; त्वं अपि मां, अहं च त्वां जायामि, विस्तृतचैतन्यरूपः सन्। सर्वं चैतन्यैक्ये लीनं सति, न त्वं न अहं, न अन्यत् किञ्चन तिष्ठति। एष सूक्ष्मः, गच्छन् अपि न गच्छति; यद्यपि कोटियोजनानि याति, न गच्छति, यतः देशपरिमाणं चैतन्ये एव। सः न गच्छति, गतमिव दृश्यते; आगतमिव न आगच्छति, स्वात्मन्येव स्थितः सन्, देशकालातीतः। यत् गन्तव्यं शरीरे स्थितं, तत् कुत्र गच्छेत्? यथा स्तनगह्वरे शिशुः मातरं विना न दृश्यते। यद् गन्तव्यं देशं अनन्तं, दीर्घकालं स्थितं, अन्तः स्थितं, सर्वकर्मकर्ता च, तदा कथं गच्छति? यथा घटं मुखेन बद्ध्वा अन्यत्र नीयमानं, तदन्तरितं आकाशं न चलति, न विक्रियते, तथा आत्मा। यदा अन्तरात्मा अनुभवरूपे आत्मन्येव स्थितः, तदा चैतन्यं जडता च सन्ति; तस्मात् द्वैतं भवति। यदा चैतन्यरूपं प्रज्ञाशिलारूपेण एकीकृतं, तदा केवलं चैतन्यमेव, यथा शिलायां पिशाचः प्रविष्टः। अनाद्यन्ते परमाकाशे, शुद्धचैतन्यपरमाणुरूपे, एष विस्मयकारि त्रैलोक्यं तेन सृज्यते, लीयते च। तेन एव चैतन्येन अग्निसत्त्वं तिष्ठति, अग्निरूपं न त्यजति; सर्वत्र व्याप्य, न दहति, किन्तु जगद्भोज्यं पचति। न दहन्, तेजोरूपः, आकाशात् अपि शुद्धः, यदा केवलं चैतन्यं दीप्तं भवति, तस्मात् अग्निः उत्पद्यते। चैतन्यात् अनादिः परमप्रदीपः उत्पद्यते; तस्य आदिस्वभावः महाकल्पेष्वपि न नश्यति। नेत्रैः न गम्यः, अनुभवस्वरूपः, हृदयगुहायां दीपः; सर्वसत्तादाता, अनन्तः, सः दीपः परः इति कथ्यते। तस्मात् प्रकाशः, मनःषडिन्द्रियातीतः, उत्पद्यते, येन दृश्यादृश्ययोः अपि चमत्कारः अन्तः प्रकाशते। लतासु, गुल्मेषु, अंकुरेषु, अचेतनिषु च, सः सूक्ष्मः; तस्य रूपं उत्कर्षबोधरूपं, तस्य प्रकाशः अनुभवस्वरूपः। एवं, रात्रौ, महावने, राक्षसीप्रश्नानन्तरं, प्रधानामात्यः, परं चैतन्यस्वरूपं, जगदाधारं, आत्मस्वरूपं, विवेचनपूर्वकं प्रतिपादयामास।