सर्वेभ्यः श्रेयसे, अहं इदानीं एतत् यथावर्णितं कथा-रूपेण संस्कृतेन निवेदयामि। एकदा, तत्र महान् प्रश्नः उत्पन्नः। कः सः परमाणुः येन सर्वथा निर्रसः सन् अपि अत्यन्तं आस्वाद्यते? येन परमाणुना सर्वं त्यक्त्वा अपि सर्वम् अधिष्ठितम् अस्ति? केन परमाणुना, स्वयम् आत्मनः गूढत्वं न शक्नुवन्, इदं जगत् गूढम् भवति? केन परमाणुना उपायेन इदं जगत् सत्यम् इव तिष्ठति? कः सः परमाणुः निःशेषः, अवयव-रहितः, यः सहस्र-हस्त-नेत्रवान् इव दृश्यते? कः कालः क्षणः, महाकल्पः, वा शतानि अपि महाकल्पानाम्? कस्मिन् परमाणौ लोका वर्तन्ते, बीजे वृक्षाः इव? बीजात् फलपर्यन्तं, दृश्य-अदृश्यं सर्वम् तत्रैव संहितम्। कस्मिन् क्षणे कल्पः अन्तर्भूतः, यथा जीवितं जीविन्याम्? कः कर्ता, कर्त्र्-आश्रयम् विना अपि कर्म करोति? द्रष्टा दृश्य-लाभाय आत्मानं दृश्यत्वं नयति; परं दृश्यं पश्यन्, आत्मानं न पश्यति, यथा नेत्रं स्वं न पश्यति। कः, यः अद्वैतात्मानं पश्यति, यस्मिन् सर्ववस्तूनि लीनानि, सः बहिर्वस्तूनि न पश्यति, अपि तानि पुरतः स्थितानि स्युः। कः आत्मानं, दर्शनं, दृश्यं च प्रकाशयति, यथा सुवर्णं कटकादिषु व्याप्य तिष्ठति, येन एते त्रयः अपि लीयन्ते? किमर्थं किञ्चिदपि पृथक् न तिष्ठति, यथा महोदधौ तरङ्गाः, केन इच्छया किञ्चिद् विशेषं दृश्यते, यथा फेना महासमुद्रे? तस्मात् एकात्, देश-कालादि-परिमाण-रहितात्, यः मिथ्या-सत्यरूपः, किमर्थं द्वैतं अपि पृथक् न तिष्ठति, अपि तु महोदधौ जलम् इव लीयते? कः, आत्मानं, दर्शनं, दृश्यं, सत्-असत्, त्रिकाल-गम्यम् च, सर्वं आत्मनि स्थापयित्वा, अन्तरङ्कुरः इव, तिष्ठति? यस्मिन् महती, भ्रममाणि, लोक-समूहानि, अतीत-भवत्-भविष्यद्रूपाणि, बीजे वृक्षः इव, नित्यं समं तिष्ठन्ति? कः, अनुत्थितः अपि, स्वयम् एकः, निराकार-स्वरूपः, बीजस्य शीघ्रं वृक्षत्वं, वृक्षस्य च पुनः बीजत्वं इव, उदेति? हे राजन्, यस्य संबंधे मेरु-मन्दर-शिखराणि, पद्म-तन्तोः उदरे, वा महमेरौ, तिष्ठन्ति? केन इदं जगत्, अनन्त-रूपैः, व्यापितम्? किमर्थं त्वं गर्वं, संहारं, रक्षणं च करोति? केन दृष्ट्या त्वं न भवसि, अथवा भवसि एव, सत्-स्वरूपः? नूनं त्वं समदृष्टिः न; ब्रूहि, यथा एषः संशयः शम्येत। मम अयं संशयः सम्पूर्णं लीयताम्, यथा कुमुद-आनने मनसः हिम-बिन्दुः क्षीयते। यदि संशयः मूलतः न नश्यति, तर्हि पण्डितानाम् अपि वचनानि न किञ्चिद् गच्छन्ति। यदि त्वं मां क्रमशः, युक्त्या, संशय-निवृत्तिं नयसि न, तर्हि त्वं शीघ्रं राक्षस-भुजि अग्नेः इन्धनं भविष्यसि, क्षणेन विनश्यसि। अनन्तरं, अहं तं देशं तस्य जनान् च, भूयो भूयो, उदर-क्षुधा क्षणेन खादिष्यामि। तव कृते, यथा सः उत्तमः राजा राज्यं करोति, तथैव; परं अति-आनन्दः मूढानां सदा नाशकारकः इति मे मतिः। एवं वदित्वा, घन-निनाद-स्वरेण, सा रात्रिचरी, उग्र-भीषण-रूपा, मौनं जगाम, अन्तः शुद्धा, निर्मल-शरद्-मेघवत्। ततः, महत्या रात्रौ, महावने, महा-राक्षसीया उक्ते वचने, मन्त्रिप्रवरः तस्याः महाप्रश्नस्य उत्तरं दत्तवान्। शृणु, हे मेघ-सदृशे! अहं ते प्रश्नं सिंहः मदोन्मत्त-गजं यथा, क्रमशः भेदयिष्यामि। हे कमल-लोचने, त्वया एषः परमार्थात्मा वर्णितः, एवं ब्रह्म-ज्ञान-प्रबोधनाय योग्यया वाचा। सः वर्णनीयः न, गमनीयः न, मनसः अपि अगोचरः; अतः आत्मा शुद्ध-चैतन्यः, आकाशादपि सूक्ष्मः। परम-चैतन्य-परमाणौ, सत् असन्निव वर्तते; एवं इदं जगत् सन्निव प्रकाशते, असन्निव तु। यः अनुभवनीयः, सृष्टेः साररूपः, सः पूर्वं स्वभावतः सत्त्वम् एव स्वीकृतवान्। इन्द्रियातीतः सः सूक्ष्मः परमाणुः किञ्चिदपि न, तथापि अनन्तः; सर्वगतत्वात्, सर्वमपि भुङ्क्ते, किञ्चिदपि न। चैतन्य-परमाणोः प्रतिबिम्बात्, एकः बहुधा दृश्यते; असत्यः सत्यानिव, सुवर्णात् कटकः इव। एषः परमाणुः परमाकाशः, आकाशादपि सूक्ष्मः, अदृश्यः, मनः-षडिन्द्रियातीतः, सर्वस्य आत्मरूपेण स्थितः। सर्वात्मा सन्, कदापि शून्यः न; यः सत् नास्ति इति वदति, सः मूढः इति कथ्यते। त्रैः न किञ्चिद् हेतुभिः, सतः असत्त्वं इह शक्यं; सर्वगतः आत्मा प्रकाशते, गन्धकपूरवत् आकाशे लुप्तः। स एव शुद्ध-चैतन्य-सारः, अत्र स्थूल-सत्तारूपेण स्थितः; अन्यत् किञ्चिदपि न, सः इन्द्रियातीतः, निर्मलः, सदा विद्यमानः। स एव एकः, बहुधा च, सर्व-भूतानां अन्तरात्मा; स एव विश्वम्, अनन्त-लोकान् च, धारयति। एते त्रैलोक्य-तरङ्गाः, चैतन्य-महोदधेर् अपत्यानि; यथा चक्राणि जल-गुणेन चलन्ति, तथा भूतानि तत्रैव चलन्ति। मनसा, इन्द्रियैः, वा न ग्राह्यः, अतः सूक्ष्मः, शून्यरूपः, आकाशवत्; आत्म-प्रत्ययेन ज्ञेयः, अतः शून्यः न, आकाश-स्वरूपः अपि। द्वैत-प्रत्यय-सम्भवेन अहम् त्वं भवामि; त्वं अहं भवसि, अहं त्वं भवामि, विस्तीर्ण-चैतन्य-रूपः। यदा सर्वं 'अहम्'-'त्वम्'-मय-चेतन्ये लीयते, तदा न त्वम्, न अहम्, न अन्यत् किञ्चिदपि, स्वयमेव तिष्ठति। एषः सूक्ष्मः, गच्छन् अपि न गच्छति; कोटि-योजनानि गच्छन् अपि न चलति; मापनं केवलं चैतन्ये अस्ति। सः न गच्छति, गच्छन् अपि; न आगच्छति, आगच्छन् अपि; आत्म-आकाशे स्थितः, देश-कालयोः अतीतः। यदा गन्तव्यं शरीरस्थं, तदा क्व गच्छति? यथा स्तन-गुहायां बालः मातुः पृथक् न दृश्यते। यदा गन्तव्यं महादेशं, अनन्तम्, यावत् कालं, तदा सः अन्तः स्थितः, सर्वकर्मणां कर्ता; कथं तर्हि सः क्वापि गच्छति? एवं, हे भक्तजनाः, एषा कथा, यत्र आत्मा, चैतन्य-परमाणुः, सर्वस्य मूलम्, सर्वेभ्यः गूढः, सर्वत्र व्याप्य, सत्-असत्-रूपेण, अनिर्वचनीयः, एकः अपि बहुधा, जगद्-उत्पत्त्यादि कारणम्, सर्वं व्याप्नोति, सर्वं तत्रैव लीयते, इति उपदिश्यते।