शृणु। यः सर्वस्य व्योमाद्युत्पत्तिस्थानभूतः, यः तेषां स्वभावदायकः, यः विश्वरत्नानां निधिः, यस्य कोशेयं जगदिव रत्नमस्ति, स एव कः? यः परमसूक्ष्मः परमाणुः तमश्च तेजश्च, सत् चासत् च, स एव कः? यो दूरस्थः सन्नपि न दूरः, यो महान्मेरुः स्वयमेव, स एव कः? कः क्षणः यः युगमस्ति, किम् युगं क्षणमस्ति? किम् दृश्यं तु तच्च मृषा, कः चेतनश्चाचेतनः? कः वायुवर्जितश्च वायुः, कः शब्दः च शब्दाभावः? कः सर्वं च न किञ्चित्, कः अहम् च नाहम्, किमेतत्? यत् शतशः प्रयत्नैः, बहुजन्मकृतैः प्रयत्नैः प्राप्तं, तदुपलभ्य शून्यमिव दृश्यते, तथापि सर्वमपि तत् साध्यं, तदेव किम्? येन स्वात्मा स्वभावे स्थितः सन् अपि ह्रियते, येन परमाणुना मेरुः, त्रैलोक्यं, तृणाग्रं च समाहितम्? येन परमाणुना शतयोजनविस्तारः पूर्यते, स एव परमाणुः जगत् भवति, न च शतयोजनेष्वपि दृश्यते? येन केवलदर्शनक्रियया विश्वलीला संपद्यते, यस्य परमाणोः पर्वतकुलानि घटेषु संस्थितानि? कः परमाणुः स्वसूक्ष्मत्वं न परित्यजति, तथापि मेरुरूपेण प्रकटते? कः परमाणुः केशाग्रशतांशः, कः च महापर्वतः? कः परमाणुः प्रकाशः, यः तमः तेजश्च दर्शयति? यस्य परमाणोः सर्वाणि अनुभवसूक्ष्माणि निवसन्ति? कः परमाणुः निरस्रसः सन् अपि अतिस्वाद्यः? येन परमाणुना सर्वं परित्यज्यापि सर्वं धार्यते? येना आत्मनः लोपनशक्तिरपि नास्ति, तेनैव जगत् गुह्यते? येन परमाणुप्रकारेण जगत् सत्यमिव तिष्ठति? कः परमाणुः निरवयवः, तथापि सहस्रहस्ताक्षिः? कः क्षणः, किम् महायुगं, शतानि च महायुगानाम्? यस्मिन् परमाणौ जगन्ति बीजे वृक्षवत् तिष्ठन्ति, बीजात् फलं, दृश्यादृश्यं च सर्वं तत्रैव स्थितम्? कस्य क्षणस्य युगं तिष्ठति, यथा जीविते जीवः? कः कर्ता, अकर्तराश्रयेणापि कर्म करोति? दृश्यधनस्य हेतोः द्रष्टा आत्मानं दृश्यत्वं नयति, दृश्यं पश्यन् स्वात्मानं न पश्यति, यथा नेत्रं स्वं न पश्यति? यः अद्वितीयं आत्मानं पश्यन्, यस्मिन् सर्ववस्तूनि लीनानि, स बाह्यवस्तूनि न पश्यति, अपि च तानि स्वस्मिन् प्रस्तूयमानानि? यः आत्मानं, दर्शनं, दृश्यं च प्रकाशयति, यथा सुवर्णं कङ्कणादिषु व्याप्य तिष्ठति, येनैतानि त्रयाणि लीयन्ते? किमर्थं किञ्चिदपि पृथक् न तिष्ठति, यथा सागरतरङ्गा:, किन्तु कस्य इच्छया किञ्चिदपि पृथक् दृश्यते, यथा फेनः महाब्धौ? तस्मात् एकात्, देशकालाद्यवच्छिन्नात्, मृषारूपात् सत्यरूपाच्च, द्वैतमपि पृथक् न तिष्ठति, जलमिव महाब्धौ लीयते? यः आत्मानं, दर्शनं, दृश्यं, सत् असच्च, त्रिकालगतं सर्वं च स्वात्मन्येव स्थापयित्वा, अन्तर्बीजवत् तिष्ठति? यस्मिन् महान् जगद्व्यूहः, भूतभविष्यद्वर्तमानेषु, बीजे वृक्षवत् समं सर्वदा स्थितः? यः नोत्थायापि स्वयमुत्थाय, एकः निराकारः सन्, बीजं शीघ्रं वृक्षत्वं यथा, वृक्षः पुनः बीजात्वमिव? हे राजन्, कस्मिन्नपि सम्बन्धे मेरुमन्दरशिखराणि पद्मतन्तोः उदरे वा मेरौ च तिष्ठन्ति? येन विश्वमिदं नानारूपमस्ति? किमर्थं त्वं गर्वं, संहारं, रक्षणं च करोति? केन दर्शनवशेन त्वं न भवसि, वा भवसि, सत्तैव? नूनं त्वं समदर्शी नास्ति—एतत् शमयतु, कथय। एष मे संशयः पूर्णतः निवर्तताम्, यथा पद्ममुखे मनसि बिन्दुश्चलनं लीयते। संशयमूलनाशे चेत्, पण्डितवचनान्यपि न क्वापि गच्छन्ति। यदि त्वं मामनयन्, युक्त्या संशयस्य क्षयमार्गे क्षिप्रम् नयसि, तर्हि त्वं राक्षसपेटस्य वह्नेः खाद्यं शीघ्रं भविष्यसि। ततः अहं सर्वं देशं जनं च क्षणेन भक्षयिष्यामि, यथा मूढानां अतीव हर्षः सदा नाशायैव। एवं वदित्वा, मेघगम्भीरया गिरा, सा रजनीचर्या भीषणरूपा, तुष्टार्कशरदभ्रवत् शुद्धान्तः शान्ता बभूव। महानिशि, महावने, सा महादानवी वाक्यं उक्तवत्यां, तदा मन्त्रिप्रवरो महाप्रश्नस्य उत्तरं दत्तवान्। शृणु, मेघसदृशे! ते प्रश्नं क्रमशः सिंह इव मदगजं भिन्दामि। कमललोचने, त्वया यः परं आत्मा वर्णितः, स एव ब्रह्मविद्यायै योग्यया वाचा प्रतिपादितः। यतो न वर्णयितुं शक्यते, न च गन्तुं, सः मनसापि न गम्यते; तस्मात् आत्मा शुद्धचैतन्यस्वरूपः, आकाशादपि सूक्ष्मः। परमचैतन्यपरमाणौ सत् असतिव स्थितमिव, एवं जगदिदं सन्निवर्तते, असन्निव। यः किञ्चिदनुभूयते, स एव सृष्ट्यात्मा पूर्वं स्वभावतया स्थितः। इन्द्रियातीतत्वात्, सः परमाणुः न किञ्चित्, अनन्तश्च; सर्वव्यापकत्वात्, सर्वं भुङ्क्ते, न च किञ्चित्। चैतन्यपरमाणुप्रतिबिम्बात् एकः बहुविधः दृश्यते; असन्नपि सन्, सन्निव, यथा सुवर्णात् कङ्कणः। स एव परमाणुः परं व्योम, आकाशादपि सूक्ष्मः, अदृश्यः, मनःषडिन्द्रियातीतः, आत्मरूपेण स्थितः। यद्यपि सः सर्वात्मा, सः कदापि शून्यः न; यः अस्ति, स नास्तीत्युक्त्वा, सः मूढः। न किञ्चन युक्त्या अत्र अस्तित्वस्य अभावः कथ्यते; सर्वव्यापी आत्मा प्रकाशते, यथा गगने कर्पूरः गुह्यते।