तयोः ज्ञानं यदि अस्ति, तदा तौ धर्मिष्ठौ परमं श्रेयः प्राप्नुतः; अन्यथा, तौ अहितं कुर्वन्ति, मम स्वभावे तौ न गण्ये, मम स्वीकृत्यं न अस्ति। एकेन उपायेन, यथायोग्यं विचार्य मम प्रश्नपञ्जरस्य सारं, तौ युवकौ मम पार्श्वात् पारं गच्छेताम्। राजन्, प्रश्नान् वद; तव इच्छानां पूर्तये अहं उत्सुकः अस्मि। कः इह लोके, यः याच्ञां स्वीकृत्य, तां न ददाति, यदि दोषेन न बाध्यते, यः पतनं जनयति? एवं उक्त्वा, राक्षसी प्रश्नान् पृच्छितुं आरब्धवती। राजा 'वद' इति उक्त्वा, राघव, तान् प्रश्नान् शृणु। एके, अनन्ते, सूक्ष्मे, समुद्रे च—अन्तः अनन्तविश्वानि बुद्बुदवत् लीयन्ते। कः आकाशः, कः अनाकाशः, कः शून्यः, कः किञ्चित्? कः अहम्, पूर्णः, कः त्वम्, कः अहम् अत्र स्थितः? कः चलति, न च चलति; कः तिष्ठति, तिष्ठन् एव तिष्ठति? कः चेतनः, पाषाणवत्; कः आकाशे अद्भुतानि निर्माति? कः अग्निः, यो न स्वस्वरूपं त्यजति; कः अग्निः, यो न दहति? अनग्नितः अग्निः कथं, हे राजन्, सततं जायते? कः अव्ययः प्रकाशकः, चन्द्र, सूर्य, अग्नि, ताराभिः विना अपि? कस्यात्, यः नेत्रैः न दृश्यते, प्रकाशः प्रकटते? लताः, झषाः, अंकुराः, जन्मान्धाः, नेत्रहीनाः च—कस्य प्रकाशः परः? कः आकाशादीनां मूलम्, कः तेषां स्वरूपदाता? कः लोकरत्नानां निधिः, कस्य कोशे लोकः रत्नवत्? कः परमाणुः, यः तमः प्रकाशः च, अस्ति च नास्ति च? कः परमाणुः, दूरः, न च दूरः, स्वयम् एव महागिरिः? कः क्षणः, यः युगः; कः युगः, यः क्षणः? कः दृश्यः, न च वास्तविकः; कः चेतनः, न च चेतनः? कः निरवायुश्च वायुश्च, कः शब्दः, कः अशब्दः? कः सर्वं, कः न किञ्चित्; कः अहम्, कः न अहम्; किम् तत्? कः, शतशः प्रयत्नैः, बहु जन्मैः च, लभ्यते; लब्धे, न किञ्चित्, सर्वं च लभ्यते? कः स्वात्मा, जीवन् स्वभावे, अपहृतः? कः परमाणुः, यस्मिन् मेरुः, त्रिलोक्यः, तृणश्च स्थितं? कः परमाणुः, यः शतयोजनं व्याप्नोति? कः परमाणुः, यः जगद् भवति, शतयोजनेषु अपि न भवति? कः दृष्टिमात्रेण, जगत् क्रीडा क्रियते? कस्य परमाणौ, पर्वतकुलानि घटेषु स्थितानि? कः परमाणुः, यः सूक्ष्मत्वं न त्यजति, मेरु रूपे प्रकटते? कः परमाणुः, यः केशाग्रस्य शतांशः, कः महागिरिः? कः परमाणुः, यः प्रकाशः, उज्ज्वलता तमः च दर्शयति? कस्य परमाणौ, सर्वानुभवाः, सूक्ष्माः, स्थिताः? कः परमाणुः, यः निःरसः, परं स्वादितः? कस्य परमाणौ, सर्वं त्यक्त्वा, सर्वं धृतम्? कस्य परमाणौ, आत्मगोपनशक्तिहीनः, जगत् गुप्तम्? कस्य परमाणुयुक्त्या, जगद् सत्यम् अस्ति? कः परमाणुः, निर्गुणः, सहस्रहस्ताक्षः? कः क्षणः, कः युगः, कः शतयुगानि? कस्य परमाणौ, जगानि बीजवत् स्थितानि? बीजात् फलपर्यन्तं, सर्वं, दृश्यं अदृश्यं च, तत्र स्थितम्। कस्य क्षणस्य, युगः अन्तः, जीवस्य जीवत्ववत्? कः कर्ता, कर्तृपरायणं विना, कर्तृत्वं करोति? दृश्यधनाय, दृष्टा दृश्यत्वं योजयति; दृश्यं दृष्ट्वा, कः आत्मानं न पश्यति, नेत्रवत् आत्मानं न पश्यति? कः, अद्वितीयं आत्मानं दृष्ट्वा, यत्र सर्ववस्तूनि लीनानि, बाह्यवस्तूनि न पश्यति, उपस्थितानि अपि? कः आत्मा, दर्शनं, दृश्यं च प्रकाशयति, सुवर्णमिव कटकादिषु, कः त्रीणि लीनानि करोति? किमर्थं, किञ्चित् पृथक् न स्थितम्, महासमुद्रे तरङ्गवत्; कस्य इच्छया, किञ्चित् पृथक् दृश्यते, महासमुद्रे फेनवत्? तस्मात् एकात्, देशकालादिभिः अनियमितात्, सत् असत् च, द्वैतम् अपि पृथक् न स्थितम्, महासमुद्रे जलवत् लीयते? कः, आत्मा, दर्शनं, दृश्यं च, सत् असत् च, त्रिकालगमनं च, स्वयम् अन्तः बीजवत् स्थापयित्वा, स्थितः? यस्मिन्, अतीतानागतवर्तमानानि, जगद् घूर्णितानि, समं स्थितानि, वृक्षस्य बीजवत्? कः, अनुत्पन्नः, स्वयम् उत्पन्नः, एकः निराकारः, बीजवत् शीघ्रं वृक्षः भवति, वृक्षः पुनः बीजः? राजन्, यस्य सम्बन्धे, मेरु-मन्दरशिखराणि, पद्मतन्तु उदरे वा महामेरौ स्थितानि? कः, अस्मिन् विश्वे, अनन्तरूपे, विस्तारः कृतः? किमर्थं, त्वं गर्वं करोति, नाशयति, रक्षति च? कया दृष्ट्या, न भवसि, वा भवसि, सत्? न समदृष्टिः अस्ति—वद, यथा शान्तिः भवेत्। मम संशयः, पूर्णतः लीयताम्, पद्ममुखे हिमबिन्दुवत्। यदि संशयः मूलतः न लीयते, तदा विदुषाम् वचनानि अपि न कत्रचित् गच्छन्ति। यदि त्वं, क्रमशः, संशयस्य क्षयम्, युक्त्या, लाघवं च, न करोषि, तदा त्वं शीघ्रं राक्षस्याः जठराग्नौ इन्धनवत् भक्ष्यः भवसि। पश्चात्, अहं तं देशं, तत्र जनान्, सर्वतः, जठरक्षुधया, क्षणेन भक्षयिष्यामि। तव कृते, इव सुभूमिपः राजति; किन्तु, अतीव हर्षः मूढानां विनाशः इति मे मतिः। एवं उक्त्वा, मेघनादस्वरेण, रात्रिचर्या, भीषणा विक्रान्ता, मौनं उपगता, अन्तः शुद्धा, शरद्भेदी मेघवत्। महारात्रौ, महावने, महाराक्षसी वाक्यं उक्त्वा, प्रधानमन्त्रिणा महाप्रश्नस्य उत्तरं दत्तम्।