सा राक्षसी चिन्तयामास—एते द्वौ स्वात्मज्ञानसम्पन्नौ स्याते इति। आत्मज्ञानं विना तत्त्वबुद्धिर्न सिध्यति। यदा सत्-असत्-भावनानां शुद्धिः क्रियते, तदा मृत्युभयो नश्यति। अतः सा स्वस्य उत्पन्नं संशयं तयोः पृच्छितुं निश्चितवती। यः सन्दर्भे लब्धे किमपि न पृच्छति, स नराधमः—इति सा मनसा निर्णीय, युक्तसमये तं प्रश्नं पृच्छितुम् उद्युक्ता अभवत्। असमये मेघनादितुल्यं हास्यं निगृह्य, सा शनैः प्राह— "के यूयं द्वौ, हे पापरहितौ वीरौ? तत्त्वतः निवेदयताम्। शुद्धहृदयानां दर्शनमात्रेण मैत्री सञ्जायते। अयं राजा किराताधिपः, अहं तस्य मन्त्रिणी; रात्रौ रक्षायै वयं चरामः, युष्मद्वत्सु निग्रहे प्रवृत्ताः। राज्ञः कर्तव्यं निशायां दिवा च दुष्टानां निग्रहः; स्वधर्मं परित्यज्य ये वर्तन्ते, ते विनाशाग्नौ दारुवत् पतन्ति। त्वं राज्ञः कुपथगामी मन्त्रिणी, तव दुष्टोपदेशेनायमारड आगतः। उत्तमो मन्त्रिणः साधोः राज्ञः स्याद्, राजाऽपि सन्मन्त्रिणा महान् भवति। आरम्भे राजानं प्राज्ञमन्त्रिणा विवेकपूर्वकं नेतव्यम्; ततो हि स धर्मिष्ठः भवति—यथा राजा, तथा प्रजाः। आत्मविद्या सर्वगुणसङ्ग्रहः; एवं राजा राज्ञः योग्यः, मन्त्रिणी च मन्त्रदर्शिनी स्यात्। राजविद्यया एव अधिकारः समदृष्टिः च जायते; यः तद्विज्ञानं न जानाति, न स मन्त्रिणी न च राजा। यदि तद्विज्ञानं भवतोः अस्ति, तर्हि यूयं पुण्यवन्तौ, परमं श्रेयः लभध्वम्; अन्यथा, अहितकरौ, न च मम स्वभावसम्बद्धौ। एकेन उपायेन यूयं मम प्रश्नपञ्जरस्य सारं विचिन्त्य, अस्मात् पारं गच्छिष्यथः।" ततः राजा प्राह—"हे राक्षसी, पृच्छ प्रश्नान्, अहं तव कामान् पूर्तुम् उत्सुकः। कः अस्मिन्लोके प्रार्थनां स्वीकृत्य न ददाति, यदि तत्र दोषो न स्यात्?" एवं उक्त्वा सा राक्षसी प्रश्नान् आरब्धवती। राजा च "वद" इति उक्ते, हे राघव, तस्याः प्रश्नान् शृणु। "एकस्मिन्नेव, अनन्तेषु, सूक्ष्मे, सागरवत्—अन्तः अनन्तकोटिब्रह्माण्डानि बुद्बुदवत् लीयन्ते। किं व्योम? किं अव्योम? किं शून्यं? किं वस्तु? कोऽहमात्मतृप्तः? को भवान्? कोऽहमत्र स्थितः? कः चरन् न चरति? कः तिष्ठन् तिष्ठति? कः चेतनः शिलावत्? कः गगने विस्मयं करोति? कः अग्निः स्वस्वरूपं न त्यजति? कः अग्निरपि न दहति? अनग्नेरग्निः कथं जायते? कः नित्यदीपकः, न चन्द्रार्काग्नितारकः? कुतः अदृष्टात् दीप्यते प्रकाशः? लतादीनां, अन्धजातानां, चक्षुष्मतामिव, कः परमदीपः? कः व्योमादिभूतानां जनकः, तेषां स्वरूपदाताऽपि? कः जगद्रत्ननिधिः, यस्य कोषे जगद्रत्नमिव तिष्ठति? किं परमसूक्ष्मं यत् तमः प्रकाशः च, सत्-असत् च? किं परमाणुः दूरेऽपि न दूरे, महाशैलवत् स्वयमेव? कः क्षणः यः युगं, किम् युगं यः क्षणः? किं दृश्यं तु तदसत्यम्, किं चेतनं तु अचेतनम्? किमनिलं च अनिलम्, किं शब्दः च अशब्दः? किं सर्वं च शून्यम्? कोऽहम्, को नाहम्, किं तदस्ति? किं शतयत्नैः जन्मकोटिभिः लभ्यते, लब्ध्वा च न किञ्चित्, सर्वं च साध्यते? केन स्वात्मा स्वभावे स्थितोऽपि हर्यते? केन परमाणुना मेरुः, त्रैलोक्यं, तृणं च धार्यते? केन परमाणुना शतयोजनं व्याप्यते? स एव परमाणुः जगद्भवति, न च शतयोजनेषु अपि? केन दृश्यमात्रेण जगद्विलासः क्रियते? केन परमाणौ पर्वतकुलघटाः स्थिताः? किं परमाणुः स्वसूक्ष्मत्वं न त्यजति, मेरुवद् दृश्यते? किं परमाणुः केशलघुतमांशः, किं च महाशैलः? किं परमाणुः प्रकाशः, यः तमः तेजः च प्रकाशयति? केन परमाणौ सर्वाणि अनुभवसूक्ष्माणि स्थितानि? किं परमाणुः यः निरस्वादोऽपि, अतिस्वाद्यते? केन परमाणुना सर्वं त्यक्त्वापि सर्वं धार्यते? केन परमाणुना स्वविलयशक्तिरेव नास्ति, तथापि विश्वं तत्र लीयते? केन परमाणुप्रकारेण विश्वं सत्यमिव तिष्ठति? किं परमाणुः निरवयवः, शतहस्ताक्षिः? किं क्षणः, किं महायुगं, किं शतयुगानि? केन परमाणौ जगन्ति बीजवत् तिष्ठन्ति? बीजात् फलपर्यन्तं सर्वमव्यक्तं व्यक्तं च तत्रैव निहितम्। कस्य क्षणस्य अन्तराले युगं तिष्ठति, यथा प्राणिनः प्राणः? कः कर्ता न कर्तृपरायणः? दृश्यार्थाय द्रष्टा द्रश्यत्वं स्वीकुर्यात्, दृश्यं दृष्ट्वा स्वात्मानं न पश्येत्, यथा नेत्रं स्वं न पश्यति। कः अद्वितीयात्मानं पश्यन्, यत्र सर्ववस्तूनि लीनानि, बहिः वस्तूनि न पश्यति, अपि सन्मुखानि? कः आत्मानं, दर्शनं, दृश्यं च प्रकाशयति, यथा सुवर्णं कङ्कणादिषु व्याप्यते, तैश्च त्रिभिः लीयते? कस्मात् किञ्चिदपि पृथक् न तिष्ठति, यथा महोदधौ तरङ्गाः? कस्य इच्छया किञ्चित् पृथगिव दृश्यते, यथा फेनः सागरे? तस्मात् एकात्, देशकालाद्यवच्छिन्नात्, सत्-असत्-रूपात्, द्वैतमपि पृथक् न तिष्ठति, महोदधौ जलेव लीयते?" एवं सा राक्षसी प्रश्नमालां राजानं प्रति सम्यक् न्यवेदयत्।