महती राक्षसी समुपविशन्ती तत्र तयोः वीरयोः समीपे कोपवशात् हसितरूपेण स्वभावमाविशत्। तदा तयोः एकः प्राज्ञः तामुवाच—"महान्येष ते कोपः केवलं हसनेनैव व्यक्तः? स्त्रियः स्वभावतः लघुचित्ताः, अपि च लघुत्वेऽपि अत्यन्तं विक्षिप्ताः भवन्ति। कोपं त्यज; एषा विक्षेपवृत्तिः तव न शोभते। बुद्धिमन्तः स्वार्थसिद्धये एव लोके व्यवहरन्ति। सहस्रशः त्वद्वत् दुर्बलाः मक्षिकासमानाः अस्माकं दृष्ट्या तु तृणपर्णवत् प्रवृत्तयः समूलं वहन्ति।" "क्रोधपित्तं परित्यज्य, प्रसन्नचित्तः युक्तिवान् च पुरुषः स्वकार्यं साधयति। हे माधव, स्वकर्मणा कार्यं सिद्ध्यतु; महत्स्वपि दैववशेषु कदापि मोहायावकाशः नास्ति। यदिच्छसि तत् वद; किं त्वं कामयसि, हे याचके? असाध्यं वस्तु स्वप्नेष्वपि न वयं चिन्तयामः।" इति तेनोक्ते राक्षसी मनसा चिन्तयामास—"हा! कियद् विशुद्धं आचारचरित्रं एतेषां सिंहसदृशयोः पुरुषयोः। साधु, नैतौ सामान्यौ; एष विस्मयः खलु अद्भुतः। एषां वाक्यानि, वाणी, दृष्टयः एव आन्तर्यं निश्चयं प्रकाशयन्ति। वाक्पथद्वारैः, भाषया, चक्षुषा च, प्राज्ञस्य सङ्कल्पः साकं साकं संगच्छति, यथा सरितां जलानि स्वस्रोतसाम् द्वारा एकत्र मिलन्ति।" "एतयोः कृते मम स्वभावः प्रायः विज्ञातः, मया च तयोः। नाहं ताभ्यां नाश्या, न तौ मया; सर्वे वयं स्वभावतः अविनाशिनः। मन्ये, आत्मज्ञानसम्पन्नौ एतौ; आत्मज्ञानं विना न खलु साक्षात् बोधः। सत्-असत्-भावो विशुद्धे सति, मृत्युभयं नश्यति।" "अतः, एतयोः समक्षं जातं किञ्चिद् संशयं पृच्छामि। ये अवसरलब्ध्वा किञ्चित् न पृच्छन्ति, ते अधमाः पुरुषाः।" इति निश्चित्य, सा राक्षसी यथाकालं प्रश्नाय समुपक्रम्य, अकालहसितं मेघसदृशं निगृह्य, उवाच— "के युवां, हे निष्पापवीर्यवन्तौ? कृपया कथयतम्। शुद्धहृदयदर्शनात् स्नेह एव सञ्जायते।" तयोः एकः प्रत्युवाच—"एष राजा किराताधिपः, अहं तस्य मन्त्री; रात्रौ गमनाय वयं प्रवृत्ताः, त्वद्वतां निग्रहे। राज्ञः धर्मः दिवानिशं दुष्टान् निग्रहीतुं; स्वधर्मं त्यक्त्वा, विनाशाग्न्याहुतिं लभन्ते।" "त्वं राज्ञः विपथगामिनी मन्त्री, तव दुष्टयुक्त्या अयम् आराडः आगतः; साधु मन्त्री धर्मिष्ठाय राज्ञः, राजानं च सुजनः सन्मन्त्रीनैव।" "आदौ राजानं सूक्ष्मदर्शिना मन्त्रिणा नियोजयेत्; तेन स उत्तमत्वं प्राप्नोति—यथा राजा, तथा प्रजा।" "परमात्मविज्ञानं सर्वगुणसमूहः; एवं राजा राज्ञः, मन्त्री च मन्त्रवित्। अधिकारः समदृष्टिः च राजविद्यया जायते; यः एतद् न जानाति, न स मन्त्री न च राजा।" "यदि युवां तद्विज्ञानसम्पन्नौ, धर्मिष्ठौ च परमं श्रेयः प्राप्स्यथः; अन्यथा हानिः, न च मम स्वभावे पतथः।" "एकेन उपायेन युवां मम प्रश्नपञ्जरस्य सारं विचिन्त्य पारं गमिष्यथः।" ततो राजा तामुवाच—"प्रश्नान् वद, तव कामं पूरये। कः अस्मिन्लोके याचितः सन्न, तद् न प्रयच्छति, यदि पतनहेतुना दोषेण न वार्यते?" एवमुक्त्वा सा राक्षसी प्रश्नान् पृच्छितुम् आरब्धवती। राज्ञा "वद" इति उक्ते, राघव, तस्याः प्रश्नान् शृणु। "एके, अनन्तेषु, सूक्ष्मे, सागरे च—अन्तः, अनन्तविश्वानि फेनवत् लयं यान्ति। किम् आकाशं, किमनाकाशं, किमशून्यं, किमस्ति? कोऽहम्, पूर्णः, कोऽसि त्वं, कोऽहमत्र स्थितः? कः चलन् न चलति, कः तिष्ठन् तिष्ठति? कः चेतनः शिलावत्, कः आकाशे च अद्भुतानि करोति? कः अग्निः स्वस्वरूपं न त्यजति, कः अग्निर्न दहति? अनग्नेरपि अग्निः कथं जायते, हे राजन्, सततम्? कः अविनाशी प्रकाशकः, न चन्द्रसूर्याग्नितारकः? कुतः चक्षुषा अप्रकाश्यमपि प्रकाशः जायते? लता, झष, अङ्कुर, जन्मान्धादीनां, तथैव अचक्षुषामपि, कः परमः प्रकाशः? कः आकाशादिभूतानां कारणम्, तेषां स्वरूपदाताऽपि? कः हेमनिधिः जगद्रत्नानां, कस्य कोषे जगद्रत्नमिव? किम् अणुः यः तमः प्रकाशः च, अस्ति नास्ति च? किम् अणुः दूरं न च दूरम्, स एव महागिरिः? कः क्षणः यः युगं, किम् युगं यः क्षणः? किम् स्फुटं न तु सत्यम्, कः चेतनः अचेतनः? कः अनिलरहितः अनिलः, कः शब्दः अशब्दः? किम् सर्वं किमशून्यं, कोऽहम् क नाहम्, किम् तत्? किं शतयत्नैः जन्मकोटिभिः प्राप्यते, तद् प्राप्तं शून्यं, सर्वं च साध्यम्? केन आत्मा स्वोऽप्यपनीयते, स्वभावे स्थितः? केन अणुना मेरुः, त्रैलोक्यं, तृणं च अन्तः? केन अणुना शतयोजनप्रदेशः पूर्यते? कः अणुः एव जगद् भवति, न शतयोजनेष्वपि? केन केवलदर्शनात् जगद्विलासः क्रियते? केऽणौ पर्वतानां कुलानि घटेषु वर्तन्ते? कः अणुः स्वसूक्श्मत्वं न त्यजति, मेरुसमूर्त्या दृश्यते? कः अणुः केशाग्रशतांशः, कः च महागिरिः? कः अणुः यः प्रकाशः, यः ज्योतिर्द्वयं प्रकाशयति? केऽणौ सर्वे अनुभवाः, सूक्ष्माः, संस्थिताः?" एवं सा राक्षसी तयोः वीरयोः समीपे श्रद्धया प्रश्नान् न्ययच्छत्।