सन्ध्या-वेलायाम्, तिमिर-सागरात् ज्वलन-शिखा-रूपेणोत्थिता, मेघ-समूह-सदृश-कण्ठा, सा राक्षसी दीप्यमाना दृश्यते स्म। युद्धे विकट-वदना, नक्तचराणां हत-नादैः मुखं गुञ्जितम्, तस्या पूर्वे दिवम् अञ्जन-स्तम्भैः सजीवमिवाभात्। तस्याः केशाः स्फुटिताः, अङ्गानि शिरसि शिरासु, नेत्रे कपिलवर्णे, रूपं तिमिरमयं, यक्ष-राक्षस-पिशाचानपि भयम् आवहत्। तस्याः मुखं पर्वत-गुहा-सदृशं, वात-नादेन भीषणम्, ललाटे मुसल-उलूखलम्, शिरसि हल-शूप-शोभितम्। सा कालान्ते वैदूर्य-शिखरमिव स्फुरन्ती, हासेन विश्वेश्वरान् कम्पयन्ती, कालरात्रिरिव प्रकटिता। आकाश-घन-वनं देहं कृत्वा, स्थूल-रात्रिरिव रूपयुक्ता, सा आगता। मृद्-आसनेनोत्थिता, तिमिरं देहं कृत्वा, चन्द्रादित्ययोः युद्धाय समागतं तिमिरमिव सा। तस्या उभे स्तनौ नील-गिरि-शिखर-सदृशे, वर्ष-मेघ-युग्म-मिव, मुसल-हल-आलङ्कृतौ। नग्नं महद् रूपं अंगार-दीप्त्या स्पृष्टम्, अङ्गानि वात-चालित-शाखा-इव कम्पन्ति। ताम् दृष्ट्वा द्वौ वीरौ स्थिरौ अभवन्; विरक्त-चित्तस्य मोहः नास्ति। ततः तयोः एकः उवाच—"महाती राक्षसी, एषः कोपः हासः वा? स्त्रियः कदाचित् लघु-चित्ताः, कदाचित् चञ्चला। क्रोधं त्यज; उत्तेजना ते न शोभते। विवेकिनः स्वार्थ-सिद्ध्यर्थं एव कार्यं कुर्वन्ति। सहस्राणि यथाद्वयोः तव तुल्याः, अस्माकं वृत्तयः तान् तृण-पर्ण-इव वहन्ति। क्रोध-तापं त्यक्त्वा, शान्त-मनसा, युक्त्या कार्यं साधयेत्।" "स्वकृतेन कार्यं साधय, महथव; महादृष्टेः अधीनं सर्वं, मोहस्य स्थानं नास्ति। यद् इच्छसि, तद् वद; किम् अन्वेषसि, याचकः? स्वप्ने अपि अप्राप्यं न अन्वेषयामः।" इति तस्य वचनं श्रुत्वा, राक्षसी चिन्तयामास—"धन्यं, किम् शुद्धं आचारं, किम् उत्तमं चरित्रं एषां सिंहवत् पुरुषयोः।" "न एते साधारणौ, अद्भुतं इदं। वचनैः, स्वरैः, दृष्टिभिः, अन्तः संकल्पः प्रकटः। वाक्-द्वारैः, वाणी-द्वारैः, दृष्टि-द्वारैः, विवेकिनां संकल्पः नदीनां जलानाम् इव एकीभवति। एतयोः मया स्वभावः ज्ञातः, मम तयोः। न एते मया नाश्यौ, न अहं ताभ्यां, सर्वे अविनाशिनः।" "आत्म-ज्ञानं एतयोः अस्ति, आत्म-ज्ञानं विना न कश्चिद् तत्त्व-ज्ञानं। सत्त्व-असत्त्व-शुद्धौ, मृत्यु-भयः नास्ति। अतः, किञ्चित् संशयं पृच्छामि। अवसरं लब्ध्वा, यः किञ्चित् न पृच्छति, सः अधमः।" इति निश्चय्य, यथासमयं प्रश्नाय उद्यतवती, हासं मेघवत् निगृह्य, उवाच— "कौ युवाम्, पाप-रहितौ, वीरौ? कथयताम्। शुद्ध-हृदयान् दृष्ट्वा, स्नेहः सञ्जायते।" तयोः एकः प्रत्युवाच—"नृपः किराताधिपः, अहं तस्य मन्त्री, रात्रौ गमन-निग्रहाय तव सदृशान् पालयामः। नृपस्य कार्यं दिन-रात्रम्, दुष्ट-जन-निग्रहः; स्वकार्यं त्यजन्ति ये, विनाशाग्नौ दह्यन्ते।" "मन्त्री त्वं भ्रान्तः, तव दुष्ट-उपदेशेन अयम् आरदः आगतः; श्रेष्ठः मन्त्री धर्मिष्ठे नृपे, नृपः सद्भिः मन्त्रिभिः महत्त्वम् प्राप्तः। पूर्वे नृपः विवेकिना मन्त्रिणा निर्देशितः, ततः महत्त्वम् प्राप्तः; यथा नृपः, तथा प्रजाः।" "आत्म-ज्ञानं सर्व-गुण-संग्रहम्; नृपः नृपः भवेत्, मन्त्री मन्त्र-विद् भवेत्। अधिकारः, समदृष्टिः, नृप-विद्यायाः फलम्; यः एतत् न जानाति, न मन्त्री, न नृपः। यदि एतत् ज्ञानं अस्ति, धर्मिष्ठौ, परमं शुभं प्राप्नुतः; अन्यथा, अहितं, न तव स्वभावे स्वीकृतौ।" "एकेन उपायेन युवाम् मम प्रश्न-जालं विवेच्य, पारं यास्यथः।" इति उक्त्वा, "नृप, प्रश्नं वद; इच्छां तव पूर्त्यर्थम् उत्सुकः। कः लोकः, याचितं स्वीकृत्य, न ददाति, दोषेण पतनेन विना?" एवं राक्षसी प्रश्नान् पृच्छितुम् आरब्धवती। नृपः 'वद' इति उक्ते, श्रुणु राघव, तान् प्रश्नान्— "एके, असंख्ये, सूक्ष्मे, समुद्रे च—अन्तः असंख्य-विश्वानि बुब्बुद-इव लीयन्ते।" "किम् आकाशः, किम् अनाकाशः, किम् शून्यं, किम् वस्तु? कोऽहम् पूर्णः, कोऽसि त्वम्, कोऽहम् इह स्थितः?" "कः चलति न चलति, कः तिष्ठति तिष्ठति? कः चेतनः शिलावत्, कः आकाशे अद्भुतानि करोति?" "कः अग्निः स्व-स्वरूपं न त्यजति, कः अग्निः न दहति? अनग्नितः अग्निः कथम् उदेति, नृप, निरन्तरम्?" "कः अव्ययः प्रकाशकः, चन्द्र-सूर्य-अग्नि-तारक-रहिते अपि? किं च, अदृश्ये अपि, प्रकाशः कुतः प्रकटते?" "लता, वल्ली, अंकुराः, जन्मान्धाः, अन्ये च नेत्र-रहिताः, तेषां परमं प्रकाशं कः?" इति, राक्षसी प्रश्नान् पृच्छति, नृपः उत्तराय सज्जः, तत्र कथा प्रवहति।