प्रथमं तु, धर्माधर्मयोः सत्त्वासत्त्वं च दोषस्य च प्रमाणं विचिन्त्य, यदि दोषो गुणात् अधिकः स्यात्, तर्हि यथायोग्यं दण्डं दातव्यं—मृदु वा तीक्ष्णं वा, दण्डं वा दापयेत्। ततः तस्मिन्नेव काले, तस्यां निशाचर्यां, या दानवानां कुलस्य काननस्य सुमना आसीत्, साऽतीव घोरं निनादं व्याहरत्, तमिस्रायामिव मेघरेखा गर्जन्तीव। तस्याः शब्दान्ते, साऽत्यन्तं कठोरं तीक्ष्णं च वचनं व्याहरत्, यथा विद्युल्लतेः स्फोटो गर्जनानन्तरं शब्दं करोति। सा प्राह—"हे! हे! सोमसूर्यौ, वनराजमार्गस्य अधिपती, महामायायाः आसनगह्वरमध्ये जीवमाना कृमयः। युवां काविमौ—महतः प्रज्ञावन्तौ अथवा दुर्बुद्धी, मम भक्ष्यपथं प्रविश्य एकत्र आगतौ, मृत्युकुशलौ क्षणमात्रायाम्?" "हे! हे! आत्मन्, किमसि त्वम्? कुत्र तव लघु तनुः स्थितः? मुखं दर्शय, स्वरेण प्रकाशय—को मधुपस्य भ्रमरस्य शब्दं बिभेति?" "यथा सिंहाः स्वार्थसिद्ध्यर्थं वेगेन धावन्ति, तथैव युवामपि समरूपसम्शब्देन मां भीषयितुं प्रयत्नं कुर्वथः—किमर्थम्? विलम्बिनां किञ्चिद् अपि न सिद्ध्यति, केवलं स्वविनाशः प्राप्यते।" "राजा इति उक्ते, सा चिन्तयामास—'एषः शब्दः श्रवणाय प्रियः,' स्वचाञ्चल्यात् स पुनरपि निनाद्य हसन्ती बभूव।" ततः तावुभौ तां ददृशतुः, या शब्देन दिशः पूरयन्ती, हासप्रभया रूपं प्रकाशयन्ती। सा युगान्तमेघरेखेव, गिरिशिखरं खण्डयन्तीव दृष्टा; तस्याः वस्त्रं तु स्वनेत्रयोर् विद्युत्पटलैः दीप्तिमान् आसीत्। तस्याः ग्रीवा घनमेघसमूहरुचिरा, तमसः सागरात् ज्वलनज्वालाविव उद्यताऽभवत्। तस्याः मुखं रणमूर्ध्नि भीषणं, निशाचरवधकृतनिनादेन प्रतिपूर्णम्, आकाशं च तस्या अग्रे कज्जलस्तम्भैः शोभितमिव बभूव। तस्याः केशाः उत्कम्पिताः, अङ्गानि स्रुतसिराः, नेत्रे पीताभे, रूपं च तमसा निर्मितम्—सा यक्षराक्षसपिशाचानपि भीषयन्ती दृष्टा। तस्याः मुखं पर्वतगुहावत् विवृतम्, वातनिनादेन भीषणम्, ललाटे मुसलेन संयुतम्, शिरसि हलशूपशकटिकया भूषितम्। सा च युगान्ते वैडूर्यशिखरमिव दीप्तिमन्तं बभूव, हासेन लोकपालान् कम्पयन्ती, कालरात्रिरिव प्रकटिता। सा च नभःसंकुलमेघवनमिव साकारं कृत्वा, स्थूलस्निग्धरात्रिरिव देहं धारयन्ती दृष्टा। तस्याः शरीरं पङ्कासनात् उदितमिव, तमः स्वयम् आश्रित्य, चन्द्रसूर्ययोः युद्धाय देहं कृतवतीव। तस्याः स्तनद्वयं नीलगिरिशृङ्गसदृशं, जलदद्वयं लम्बमानमिव, मुसलहलाभ्यां भूषितम्। तस्याः महत् नग्नं शरीरं अंगारदीप्त्या स्पृष्टम्, अङ्गानि वातचालितवृक्षशाखावत् कम्पमानानि। तां दृष्ट्वा, तौ वीरौ स्थिरचित्तौ बभूवतुः; यः वैराग्ययुक्तचित्तः, तं कश्चन मोहयितुं न शक्नोति। तदा तौ ऊचतुः—"हे महोरगक्षत्रिये, किमयं कोपस्तव हासमात्रं वा? स्त्रियः स्वभावतः लघुचित्ताः, अपि च लाघवेऽपि अतीव उद्वेगयुक्ताः।" "क्रोधं त्यज; अयं उद्वेगः तव न शोभते। पण्डिताः स्वार्थसिद्ध्यर्थं एव कर्म कुर्वन्ति।" "सहस्रशः त्वद्वत् निर्बलाः अस्माकं कृच्छ्रेषु मक्षिकावदल्पाः; अस्माकं दृढप्रवृत्तयः तान् तृणपर्णवत् अपाकर्षन्ति।" "क्रोधज्वरं परित्यज्य, शान्तचित्तः यथार्थविवेकेन, पण्डितः स्वकार्यम् साधयति।" "स्वकर्मणा कार्यं साध्यं, हे माधव; महत् भाग्यवशात् कदा मोहाय अवकाशः?" "यद् इच्छसि तत् वद; किं त्वं कामयसि, हे याचक? स्वप्नेऽपि वयं अप्राप्यं नान्विष्यामः।" एवं तेन उक्ता, सा निशाचरी चिन्तयामास—'अहो! कियत् शुद्धं आचारवृत्तं च एतयोः सिंहवत् पुरुषयोः।' 'नैते सामान्यौ मन्ये; अयं विस्मयः वास्तवमेव अद्भुतः। शब्दैः, वाक्यैः, दृष्टिभिः च एतयोः अन्तरात्मा प्रकाशते।' 'शब्दद्वारैः, वाक्यैः, दृष्टिभिः च, पण्डितानां अभिप्रायः एकत्रैव समागच्छति, यथा नद्यः स्वस्वस्रोतांसि संगम्य एकत्र मिलन्ति।' 'एताभ्यां मम स्वभावः बहुधा विज्ञातः; मया च तयोः। नाहं ताभ्यां नाश्या, न तौ मया, सर्वे ह्यविनाशिनः।' 'मन्ये, एतौ आत्मज्ञानसम्पन्नौ; आत्मज्ञानं विना न किञ्चिद् वस्तुतः ज्ञायते। सत्त्वासत्त्वविमर्शे शुद्धे जातः, मृत्युभयम् नश्यति।' 'अतः एताभ्यां किञ्चिद् संशयं पृच्छामि; ये सन्दर्भं प्राप्य किञ्चिद् न पृच्छन्ति, ते अधमाः पुरुषाः।' एवं निश्चित्य, सा समयं प्रतीक्ष्य, स्वकालातिक्रमितं मेघनिनादहासं निगृह्य, पप्रच्छ— "काविमौ, हे निष्पापवीरौ? कथयतं स्वयम्। हृदयशुद्धान् दृष्ट्वा हि स्नेहः सहसा जायते।" तौ ऊचतु—"अयं राजा किराताधिपतिः, अहं तस्य मन्त्रिपदं प्राप्तवान्; रात्रौ चरन्तौ त्वादृशान् निग्रहीतुं व्यग्रौ।" "राज्ञः कर्तव्यम्, दिवानिशं, दुष्टान् निग्रहीतुं; स्वधर्मं त्यजतः तु, सः विनाशाग्नौ इन्धनं भवति।" "त्वं राज्ञः कुपथ्या मन्त्रिणी, तव दुष्टयुक्त्या अयम् आरदः आगतः; शुभो मन्त्रिणः धर्मिष्ठराज्ञः, राजा च पण्डितमन्त्रिणा पुण्यवान् भवति।" "प्रथमं, राजा विवेकेन पण्डितेन मन्त्रिणा नियन्तव्यः; तेन सः पुण्यत्वं प्राप्नोति—यथा राजा, तथा प्रजाः।" "परमात्मविद्या सर्वगुणसमूहः; एवं राजा राज्ञः, मन्त्रिणः च तत्त्ववित्।" "राजविद्यया एव अधिकारः समदृष्टिः च जायते; यः तद् न जानाति, सः न मन्त्रिणः, न च राजा।