ततस्तस्यां घोरायां राक्षस्यां प्रकटिते, अहं मनसि चिन्तयामि—"अद्यैतौ मया भोक्तव्यौ, यौ मम आहाररूपौ जातौ। यः पुनः निर्गुणान् अवसरान् उपगतान् न गृह्णाति, तं दुर्भाग्यं वदन्ति।" तौ यदि पापिनौ भवेताम्, तदा न कदापि पुण्यवन्तौ वा कुलीनौ भवेताम्; तेषां नाशः हि मम स्वभावस्य विरोधि। अतः अहं एतौ परीक्षिष्यामि—यदि पुण्येन युक्तौ भवेताम्, न तौ भोक्ष्ये; पुण्यवन्तं हि न कदापि हिंसितव्यम्। ये तु अकृत्रिमं सुखं, कीर्तिं, दीर्घायुष्यम् इच्छन्ति, ते पुण्यवतां सर्वाभिलषितं सम्प्रदाय सत्कारं कुर्वन्ति। यदि अहं स्वशरीरेण सह विनश्येयम् अपि, न तर्हि पुण्ययुक्तस्य भोगं भोक्ष्ये; सत्यम्, पुण्यवन्तः हृदयस्य प्रियं जीवनात् अपि अधिकं जनयन्ति। पुण्यवन्तं स्वजीवनेन अपि रक्षितव्यम्; तेषां संगतिः औषधवत् मृत्युम् अपि सुहृदं करोति। यत्रापि अहं राक्षसी पुण्यवन्तं रक्षामि, तत्र अन्योऽपि तं अनुग्रहीत्वा वर्तते, यथा निर्मलप्रतिबिम्बं हृदये जायते। ये पुण्यगुणसम्पन्नाः इह देहिनां मध्ये वसन्ति, ते भूमौ चन्द्रमसः इव, संगत्या महतीं शीतलतां वहन्ति। पुण्यस्य परित्यागः मृत्युः, पुण्यवतां शरणग्रहणं जीवनम्; स्वर्गमोक्षादिफलं पुण्यवतां जीवनकाले आश्रयणात् एव लभ्यते। अतः कदाचित् अहम् एतौ लीलया पृच्छामि—"किमेतौ कीर्त्या, विद्यया, काव्येन च युक्तौ, हे कमललोचनौ?" आदौ हि गुणदोषयोः सत्त्वाभावं चापेक्ष्य, दोषे गुणातिरिक्ते, यथायोग्यं दण्डं दद्याद्—मृदुं वा तीव्रं वा द्रव्यदण्डं वा। एवं चिन्तयन्त्या राक्षस्याः, सा राक्षसी, राक्षसकुलकाननस्य सुमना, तमसा मेघरेखेव गम्भीरं निनदं ननाद। तस्याः शब्दान्ते, साशिवाः तीक्ष्णाः शब्दाः निर्गता, वज्रपातशब्दस्य सदृशा, गर्जनानन्तरशब्दवत्। सा व्याहरति—"हे! हे! सोमसूर्यौ, काननमार्गगगनपतिः, महामायासदनगह्वरनिलयकीटकौ। के युवां—महीयसो बुद्धिमन्तौ वा दुर्बुद्धी वा—मम आहारमार्गमुपगतौ, मृत्युकुशलौ क्षणमात्रम्? हे! हे! आत्मन्, किमसि त्वम्? कुत्र तव लघुशरीरमस्ति? मुखं दर्शय, वाक्यं शृणु—मधुकररवात् कः भीतः? सिंहवत् स्वलक्ष्ये यः प्रवर्तते, स सर्वशक्त्या धावति; तद्वद् युवां रूपेण शब्देन च मां भीषयितुमिच्छथः—किमर्थम्? यः विलम्बं करोति, तस्य कार्यं न सिध्यति, केवलं स्वनाशः सिध्यति।" "राजा" इति श्रुत्वा, सा मनसि चिन्तयामास—"इदं श्रवणे रमणीयमासीत्," स्वचञ्चलतया च ननाद हसन्ती। तदा तौ द्वौ तां दृष्टवन्तौ, या शब्दैः दिशो व्याप्य, हासदीप्त्या रूपं प्रकटयन्ती तिष्ठति। सा युगान्तघनखण्डवत् पर्वतशृङ्गमिव खनन्ती दृष्टा, तस्याः वसने स्वनेत्रवृत्तविद्युत्प्रभाभिः द्योतितम्। तस्याः ग्रीवा घनमेघसमूहस्निग्धश्यामा, तमसा समुद्रात् उत्पतन्त्या वह्निशिखेव बभासे। तस्याः मुखं रणकर्कशम्, निशाचरहतशब्दैः निनादितम्, तदग्रे व्योम कज्जलस्तम्भैः शोभितमिव बभूव। केशाः स्फुरन्ति, अङ्गानि सन्धिसन्तता, नेत्रे पिङ्गले, रूपं च तमसा निर्मितम्—सा यक्षराक्षसपिशाचानामपि भीतिं जनयति। तस्याः मुखं पर्वतगुहावद् विवृतम्, वातनिनादेन भीषयन्तम्, ललाटे मुसलमुषलं च, शिरसि हलमुषलमालावद्। सा मरकतशृङ्गवत् युगान्ते स्फुरन्ती, हासेन विश्वपतिं कम्पयन्ती, कालरात्रिरिव बभूव। सा मेघवननिभं व्योमशरीरमिव, स्थूलरात्रिरिव, स्थूलशरीरवती दृष्टा। तस्याः शरीरं पङ्कासनात् उत्थितमिव, तमसा शरणं गत्वा, सोमसूर्ययोः युद्धाय देहमधत्त इव। तस्याः स्तनद्वयं नीलपर्वतशिखराभं, मेघयुग्मसदृशं, मुसलहलाभरणम्। तस्याः महदङ्गं नग्नम्, अंगारदीप्त्या स्पृष्टम्, अङ्गानि वातचालिततरुपल्लववत् चलन्ति। तां दृष्ट्वा तौ महाबलौ अचलितचित्तौ स्थितवन्तौ; विरक्तचित्तस्य कस्यचित् मोहो न जायते। तौ ताम् ऊचतुः—"हे महाराक्षसि, किं तव कोपः हास एव वा? स्त्रियः स्वभावेन लघुहृदया वा, लघुत्वेऽपि अतिलाघवेन चञ्चलाः। क्रोधं त्यज, एषा चञ्चलता तव न शोभते। बुद्धिमन्तः स्वकार्यसिद्धये जगति प्रवर्तन्ते।" "युष्मादृशाः सहस्रशः, हे निर्बलाऽसि, मक्षिकावदस्माकं लघवः; अस्माकं दार्ढ्यगुणाः तान् तृणपर्णवत् अपोहरन्ति। क्रोधज्वरं त्यक्त्वा, प्रशान्तचित्तः यथार्थविवेकेन यः कार्यं करोति, स एव सिद्धिम् आप्नोति। स्वकर्मणा कार्यं सिद्ध्यतु, हे माधव; महद्भाग्यवशात् कदा मोहस्य अवकाशः अस्ति? यत् इच्छसि तद् वद—किं काङ्क्षसि, हे याचक? असिद्ध्यप्यर्थं स्वप्नेऽपि न वयम् इच्छामः।" एवं तेन उक्ता सा राक्षसी मनसि चिन्तयामास—"अहो! कियत् शुद्धं चरित्रं, कियत् शुद्धं स्वभावं एतेषां सिंहपुरुषयोः। नाहं एतौ सामान्यौ मन्ये; एषा विस्मयकारिता अद्भुता। वाक्यैः, स्वरेण, दृष्ट्या च, अन्तःसंकल्पः प्रकाशते।" "वाक्यद्वारेण, वाणीद्वारेण, दृष्टिद्वारेण, प्राज्ञानां भावाः परस्परं यथानदीजलानि संगच्छन्ति। एतयोः मया स्वभावः बहुधा विज्ञातः, ममापि ताभ्यां। नाहं एतौ नाशयितुं शक्नोमि, न तौ माम्; सर्वे वयं स्वभावतः अविनाशिनः।