सा कालिमाषपटलमध्यनिभा, काचपर्वतगुहाप्रतिमा, पङ्कगोलकान्तःस्थघनरूपा, तस्याः मांसं चक्षुष्मदन्धवत्, खड्गेन छेद्यं च। प्रलयवायुनोदितया सा कालिमाषाचलशिखरवत् चञ्चला, पङ्काचलनाभिवद्घना, पङ्कसमुद्रविस्तीर्णे तिष्ठन्ती। सा कोटिशः अंगारकण्ठा, सुषुप्तिस्थितौ रम्या, अज्ञाननिद्रायाः दुर्गा, भ्रुङ्गपृष्ठसन्निभवर्णा च। तस्मिन भीषणरात्रौ, शिकारिणां गणेषु, राजा मन्त्रिणा सह तत्रैव स्थितः। सुप्तजनसमाकीर्णात् नगरात् निर्गत्य, स बुद्धिसम्पन्नः विक्रमनामकः राजा, शूरकर्मणा, भयावहं वनं प्रविवेश। तस्मिन वने, कार्कटी तौ वीरौ राजानं मन्त्रिणं च अपश्यत्, ते स्थिरधैर्यौ, वेतालप्रदेशमिच्छन्तौ विचरन्तौ। तदा सा चिन्तयामास—"अद्याहं खाद्यं प्राप्नोमि। एतौ मूढौ आत्मनः अज्ञानिनौ, तेषां देहः भार एव।" इह च परत्र च मूढः केवलं विनाशदुःखाय जीवति, तं यत्नेन नाशयेत्, न हि हानिकारिणं रक्षितव्यम्। यो आत्मानं न पश्यति, तस्य मृत्युः एव जीवितम्; स मृत्युद्वारा एव उत्थानं प्राप्नोति, स एव पापसञ्चयहेतुर्भवति। सृष्ट्यादौ कमलजः नियमं स्थापयामास—"अज्ञः आत्मा हिंस्रभोजनाय, न तु आत्मविदे।" तस्मात्, अद्यैव एतौ द्वौ मया भोक्तव्यौ, खाद्यत्वात्; निर्गुणोपस्थितौ अवसरं त्यजन्ति दुर्भाग्यवन्तः। न कदापि एतौ पुण्यशीलौ वा उदारौ भवन्तु; तादृशानां नाशः मम स्वभावाय न शोभते। अतः, अहं एतौ परीक्षणं करिष्यामि; यदि गुणसम्पन्नौ, न खादेयम्; पुण्यशीलः न कदापि हिंसनीयः। ये अकृत्रिमसुखयशःदीर्घायुषः इच्छन्ति, ते पुण्यशीलान् सर्वाभिलषितदानेन पूजयेयुः। यदि अहं देहसह नश्येयम्, तथापि पुण्ययुक्तं न भुञ्जेयम्; हि पुण्यशीलाः प्राणेभ्योऽपि हृदयं हर्षयन्ति। पुण्यशीलं प्राणैरपि रक्षेत्; हि सत्सङ्गौषधेन मृत्युरपि सखाभवति। यत्र अहं राक्षसी अपि पुण्यशीलं रक्षामि, तत्रान्यः अपि तं कृपया पालयेत्, यथा शुद्धप्रतिबिम्बं हृदि जायते। ये पुण्यसम्पन्नाः देहिनां मध्ये वसन्ति, ते भूमौ चन्द्रवत् शीतलतां वितरन्ति। मृत्युः पुण्यत्यागः, जीवनं पुण्याश्रयः; स्वर्गमोक्षादिफलं पुण्याश्रयेणैव लभ्यते। अतः, कदाचित् परीक्षणाय एतौ पृच्छेयम्—"एतौ कीदृशौ, कीर्तियुक्तौ, ज्ञानवन्तौ, काव्यसम्पन्नौ वा, हे पद्मलोचनौ?" पूर्वं गुणदोषौ परीक्षेत्; दोषाधिके, तदनुसारं दण्डं दद्यात्, लघु वा गुरु वा दण्डं, वा दण्ड्यं यथायोग्यम्। ततः सा राक्षसी, राक्षसकुलवनश्रीः, तमसीव मेघरेखा घोरनिनादं निनाद। शब्दान्ते, स ताडनवत् कठोरतीक्ष्णशब्दान् उच्चैः ससर्ज, यथा विद्युल्लतेः शब्दः। "हे! हे! सोमसूर्यौ, वनव्योममार्गपतयः; महामायामन्दिरगुहायां जीवन्मक्षिकाः। के यूयं द्वौ—महामती वा दुर्बुद्धी वा—मम खाद्यपथे प्रविष्टौ, क्षणमरणकुशलौ? हे! हे! आत्मन्, किं त्वम्? कुत्र तव लघुदेहः स्थितः? मुखं दर्शय, वदनं श्रावय—कः भ्रमरध्वनिं बिभेति?" यथा सिंहाः स्वार्थाय सर्वशक्त्या धावन्ति, तथैव समरूपस्वरौ मां भीषयितुमिच्छथः—किमर्थम्? विलम्बिनां न किञ्चिद् साध्यते, स्वनाश एव फलति। "राजा" इति श्रुत्वा सा मनसि "इदं श्राव्यं" इति चिन्तयित्वा, स्वचञ्चलतया पुनः ननाद हसन्ती। तदा तौ तां ददृशतुः, दिशः शब्देन पूरयन्तीं, हासज्योत्स्नया रूपं प्रकाशयन्तीं। युगान्तमेघखण्डवत् सा दृश्यते, पर्वतस्य शृङ्गं खण्डयन्तीव; नेत्रचक्रविद्युत्प्रभया वस्त्रं दीप्तमिव। घनगर्जनकण्ठसंघातघनवर्णा, तमसः समुद्रात् ज्वलनशिखेव स्फुरन्ती। युद्धे भीषणमुखी, नक्तचरहतस्वनैः कम्पमाना, तस्या अग्रे व्योम कृष्णांजनस्तम्भैः शोभते। केशाः स्तम्भिताः, अङ्गानि सन्धिप्रसारितानि, पिङ्गलोद्याननयना, तमोरूपा, यक्षराक्षसपिशाचानपि भीषयन्ती। मुखं पर्वतगुहासदृशं, वातनिनादेन भीषणम्; ललाटे मुसलमुषलं, शिरसि हलशूपिकायुक्तमालाम्। युगान्तकालवैदूर्यशिखरवत् सा दीप्तिमती, हासेन विश्वनाथान् कम्पयन्ती, कालरात्रिरिव दृश्यते। दिगन्तरविपुलमेघवननिभा, स्थूलमांसनिशारूपिणी, देहसम्पन्ना समुपस्थितेव। पङ्कासनात् उत्क्रान्तेव देहधारिणी, तमः देहं गृह्णाति चन्द्रार्कयोरपि विरोधाय। स्तनद्वयं नीलमणिशैलशृङ्गवद्, वर्षमेघयुगपटलमिव, मुसलहलाभरणं च। महाकायं नग्नं, अंगारदीप्तिस्पृष्टम्; अङ्गानि वातचालिततरुवल्लीनि। तां दृष्ट्वा तौ वीरौ स्थिरचित्तौ स्थितौ; वैराग्ययुक्तचित्तस्य किमपि मोहकारणं नास्ति।