सा लघुतया लता इव ग्रामस्य तमःपथेभ्यः शनैः शनैः सञ्चरति, नगरे युवतिरिव, गृहाणां संकीर्णेषु प्राङ्गणेषु निबद्धा। तेषु प्राङ्गणेषु सा तमःपिण्डवत् दीपान् नामयन्ती दृश्यते; सा एव स्फुलिङ्गरेखेव द्वारछिद्रेण निर्गच्छन्ती दीपशिखाः। सा च क्रब्बसख्येव नृत्यन्ती, विकटया स्त्रीरूपेण, मदविह्वलभूतगणेव काष्ठमौन्यां तिष्ठति। सा गाढनिद्रायाः मृत्योरपि समूहः, तुङ्गतमःहरणी, मन्दमन्दसमीरस्य सञ्चलनं, शरदिन्दुप्रभायाः हिमरूपं च। सरःसु सा बककूर्मतरङ्गैः कम्प्यमानवारि, अन्तःपुरेषु रम्यमनुष्याणां स्त्रीपुरुषाणां मुखानि क्रीडारतानि। अरण्येषु सा ज्वलदग्निः, स्वशिखाजालैः दीप्तिमती; क्षेत्रेषु अपि तुषारसिक्तैः शिलाखण्डैः तप्तरूपा। आकाशे सा नक्षत्रचक्रस्य गूढगमनम्; वनेषु सा वृक्षाः, येषां पुष्पफलानि वातेन विक्षिप्यन्ते। विवरेषु सा शुष्यत्पवनस्य प्रतिध्वनिः, उलूकमुखेन निगीर्यते; ग्रामसीमायां चौरगृहीतेषु ग्रामेषु ग्रामजनानां तीव्रक्रन्दनम्। ग्रामेषु ग्रामजनाः जडाः, नगरे नगरजनाः सुप्ताः, वनेषु वाताः विचरन्ति, कूटेषु पक्षिणः निश्चलाः। गुहासु सिंहगणाः निद्रान्ति, कण्टकेषु मृगाः श्वसन्ति, आकाशे मेघाः सञ्चरन्ति, अरण्येषु मौनमेव। सा कालिम्बकपिञ्जरमध्यस्थतमस्सदृशी, स्फटिकगिरिकुहरोपमा; पिण्डमृद्भ्यः सघना, तस्याः मांसं चक्षुष्मद्, शस्त्रेण छिद्यते। प्रलयवातेन कम्पिता, कालिम्बकाचलसमाकुला; मृदाचलनाभिवद् घना, महापङ्कसागरे। सा कोटिकाञ्चनशिखासदृशी कठिना, सुषुप्तिसौन्दर्ययुक्ता; अज्ञाननिद्रायाः दुर्गा, भ्रमरपृष्ठवर्णा। तस्यां भीषयाम् रात्रौ, व्याधकुलमध्ये, राजा मन्त्रिणा सह तस्मिन् काले। सुप्तनगरजनपुरात् निर्गम्य, विक्रम इति नाम्ना बुद्धिमान् राजा, साहसान्वितः, तस्मिन्नरण्ये प्रविवेश। तत्र कर्कटी तौ पश्यति, राजा मन्त्रिणा च, धैर्ये स्थिता, वेतालराज्याय विचिन्वन्तौ। सा चिन्तयामास—"अद्य मम भोजनं प्राप्तम्; एतौ मूढौ, आत्मनः स्वरूपं न जानीतः, तयोः शरीरम् एव भारः।" इह च परत्र च, मूढः केवलं नाशाय दुःखाय च जीवति; सः प्रयत्नेन नाशनीयः, हानिकारकस्य रक्षणे हेतुर् नास्ति। आत्मनः स्वरूपं यो न पश्यति, तस्य मृत्युः एव जीवितम्; मृत्युनैव तस्योदयः, यतोऽस्य पापकर्मणः कारणम्। सृष्ट्यादौ पद्मयोनेः नियमः स्थापितः—अविद्वानात्मा हिंसायै, न तु स्वात्मविदः। अतः अद्य एतौ मया भोक्तव्यौ, भोजनरूपत्वात्; दोषरहितसंपदुपस्थितौ दुर्भगः एव तां न गृह्णाति। एतौ कदापि न साधुना न चार्येण भूयाताम्; तादृशपुरुषवधो मम स्वभावस्य न योग्यः। तस्मात् एतयोः परीक्षा करिष्यामि—यदि गुणसम्पन्नौ, न खादेयम्; साधूनां हिंसा न कदापि कार्या। ये अकृत्रिमसुखयशःदीर्घायुषः इच्छन्ति, ते साधून् सर्वकामैः पूजयन्तु। यदि मम देहेन सह मरणं स्यात्, तर्हि गुणयुक्तं नास्वादये; साधवः हि हृदयं जीवनादपि अधिकं हर्षयन्ति। स्वजीवितेनापि साधुं रक्षेत्; साधुसङ्गौषधेन मृत्युरपि सखा भवति। यत्राहम् अपि राक्षसी गुणसम्पन्नं रक्षामि, तत्रान्यः अपि तं हितं करिष्यति, यथा शुद्धप्रतिबिम्बं हृदि जायते। ये गुणसम्पन्नाः, देहिनां मध्ये वसन्ति, ते पृथिव्यामिव चन्द्रमसः, सङ्गेन महाशीतलाः। मृत्युर्गुणत्यागः, जीवनं गुणाश्रयः; फलम्—स्वर्गमोक्षादि—जीविते गुणाश्रयात्। तस्मात् कदाचित् एतयोः परीक्षा करिष्ये, हास्यप्रश्नैः—"कच्चिदेतौ कीर्तिज्ञानकाव्यसम्पन्नौ, हे कमललोचने?" प्रथमं गुणदोषयोः सत्त्वासत्त्वं च विचार्य, दोषाधिके दण्डः, तदनुरूपं लघुतीव्रदण्डं वा दण्डं वा दापयेत्। एवं तां राक्षसीं, राक्षसकुलारण्यकुसुमाम्, स घोरनादं नदन्तीं तमसि मेघरेखामिव। स नादान्ते साभिहितं तीक्ष्णं तीव्रं च वचनम्—विद्युद्भिन्नमेघनिनादानन्तरं शब्दमिव। "हे! हे! सोमसूर्यौ, काननमार्गमण्डलाधिपती, महामायास्य गुहाविवरवासिनः कृमयः। के यूयं द्वौ—महत्प्रज्ञावान् वा, दुर्बुद्धी वा—मम मार्गे समागतौ, मृत्युकौशलिनौ?" "हे! हे! प्रेत, कः त्वं? कुत्र ते लघुशरीरं तिष्ठति? दर्शय मुखम्, शृणु स्वरेण—कः भ्रमरध्वनिं बिभेति?" सिंहवत् इच्छाशक्तियुक्ताः यत्नेन धावन्ति; समरूपसम्शब्देन मां भीषयितुम् इच्छथः—किमर्थम्? विलम्बिनां कार्यं न सिध्यति, आत्मविनाश एव।" "राजा" इति शब्दे श्रुते, सा चिन्तयामास—"इदं श्रवणे रमणीयम्"—स्वकियव्याकुल्येन सा ननाद हसित्वा। तदा तौ तां दृष्टवन्तौ, या हासप्रभया रूपं प्रकाश्य, दिशः शब्देन पूरयन्ती। सा युगान्तरघनखण्डसदृशी, पर्वतस्य कटकम् इव खनित्वा, स्वनेत्रचक्रविद्युत्प्रभया वस्त्रं दीप्तिमदिव बभासे।