कर्कटी स्वचिन्तया देहेन मोहिता केवलं मन एवासीत्। स्वबोधबलात् स एव मोहः प्रशान्तः, तेन कः दृश्यः कः द्रष्टा, कः देहः कः अदेहः? इत्येवम् आत्मनि निश्चलशान्त्यां प्रतिष्ठिता सा दिव्यं शब्दं व्योम्नः श्रुतवती—स वातेनोक्तः, यः तस्या राक्षसीभावत्यागेन तुष्टः आसीत्। तस्मै वचः श्रावितम्—“गच्छ कर्कटि, मोहितान् विज्ञानवद्बोधय; महात्मनां स्वभाव एवाज्ञानिनां उद्धारणम्।” “यदि तवोपदेशेनापि कोऽपि न विजानाति, स आत्मनाशायैव जातः; तं त्वं यथोचितं खादितुमर्हसि।” इति श्रुत्वा सा शनैः उवाच—“अहं भवता कृतार्था,” इति, ततः पर्वतशिखरात् उत्थाय शनैः अवतीर्णा। शीघ्रं गिरितटं क्रान्त्वा, उपत्यक्याः अन्ते गत्वा, पर्वतपादे किरातजनपदं प्रविष्टा। तत्र तु अन्नं पशवः जनसमूहः वित्तं धान्यं ओषधयः मांसं मूलानि पेयानि यवाः मृगाः कीटाः पक्षिणः च अनन्तानि आसन्। सा भूमिः हिमगिरिपादस्पृष्टा, चलन्मृदुलाञ्जनगिरिसमा, रम्या आसीत्। तत्र रात्रौ सा निशाचरी घनतमसपन्थानं प्रविवेश। एतेनैव समयेन किरातजनपदे रात्रिः घनान्धकारमयी जाता, यथा तमः पिण्डाः हस्तेन ग्राह्याः स्युः। नभः कृष्णमेघैः आवृतम्, न चन्द्रः, तमः तमालवनसमूहसदृशं, यथा तेलाङ्गारलेपनं चक्राकारं भ्रमति। सा लता-स्निग्धगात्रा शनैः ग्रामस्य तमोऽन्धकारपूर्णसूचीषु मार्गेषु चलति, नगर्यां युवतीव, गृहाणां संकुचितेषु प्रकोष्ठेषु स्थित्वा। प्रकोष्ठेषु सा अन्धकारपुञ्जवत्, दीपान् अपसार्य, द्वारछिद्रात् दीपशिखारेखेव प्रकाशते। सा कर्कटी क्रव्यादसखीव नृत्यति, उन्मत्तपिशाचवत् स्थाणुवत् तिष्ठति। निद्रायाः मृत्योरपि समूहः सा, तुषारशीतलवातसंस्पर्शवत्, शरद्वत्सरसंशीतला। सरोषु सा बककुञ्चितजलतरङ्गरूपा, गृह्यगृहेषु रममाणयुगलमुखरूपा। अरण्ये सा ज्वलनज्वालाकेशिनी, क्षेत्रेषु उदकसिक्तशिलारूषिता। आकाशे सा नक्षत्रचक्रगतिर्दृश्यते, वनेषु पुष्पफलविक्षिप्तवृक्षरूपा। गह्वरेषु शुष्कपवनरवघोषा, ग्रामसीमायां चौरगृहीते ग्रामजनार्तनादरूपा। ग्रामे ग्रामजनाः जडाः, नगरे नागरिकाः सुप्ताः, वने वाताः विचरन्ति, नीडेषु पक्षिणः स्थिराः। गुहासु सिंहगणाः सुप्ताः, कण्टकेषु मृगाः श्वसन्ति, आकाशे मेघाः वहन्ति, कानने मौन्यम्। सा तमःपिञ्जरमध्यस्थकृष्णा, स्फटिकगिरिकुहरसमा, कर्दमपिण्डमध्ये घनस्निग्धमांसिनी, तलवारया छेद्या। प्रलयवायुसंविग्ना, काजलपर्वतवत् चञ्चला, कर्दमपर्वतगर्भस्निग्धा, विषमजलंभसमा। कोटिसंवत्सरारुणा, सुषुप्तिसौन्दर्या, अज्ञाननिद्रागढदुर्गा, भ्रङ्गपृष्ठसवर्णा। तस्यां भयङ्करायां रात्रौ, मृगयुवर्गेषु, राजा मन्त्रिणा सह तस्मिन्क्षणे— सुप्तनागरिकपुरात् निर्गत्य, विक्रमनाम राजा, धीरचरितः, घोरवनं प्रविष्टः। तत्र कर्कटी तौ द्वौ—राजानं मन्त्रिणं च—वीर्यनिष्ठौ, वेतालभूमिं अन्विष्यन्तौ दृष्टवती। सा चिन्तयामास—“अद्य मम खाद्यं प्राप्तम्। एते द्वौ मूढौ, आत्मज्ञानरहितौ, तयोः शरीरं भारमेव। इह च परत्र च मूढः दुःखाय विनाशाय च जीवति, स यत्नेन नाशनीयः, न तु तस्य रक्षणे हेतुर्विद्यते। यः स्वात्मानं न पश्यति, तस्य मृत्युरेव जीवनम्; स मृत्युनैवोन्नमति, यतः तदनर्थोपचयहेतुः। सृष्ट्यादौ पद्मयोनिना नियमः स्थापितः—अज्ञस्यात्मनः हिंस्रभक्षणं, न तु आत्मविदः। तस्मात् अद्य एतौ खादनीयौ, यतः खाद्यरूपौ जातौ; दुर्लभसंपत्तिं मूढः न परित्यजेत्। न कदापि एतौ पुण्यशीलौ स्युस्तु; तादृशपुरुषविनाशः मम स्वभावं न अर्हति। तस्मात् एतयोः परीक्षा करिष्यामि—यदि गुणसम्पन्नौ स्यातां, न खादिष्यामि; सतां हिंसा न कर्तव्या। ये अकृत्रिमसुखयशःदीर्घायुषः इच्छन्ति, ते सतां सर्वकामानि दत्त्वा पूजयेयुः। यदि देहसहितं नश्येयम्, न तु गुणयुक्तं खादेयम्; सतां हि हृदयं जीवनादपि प्रियं। सज्जनं प्राणैरपि रक्षेत्; सत्सङ्गौषधेन मृत्युरपि प्रियः भवति। यत्र अहम् अपि राक्षसी गुणिनं रक्षामि, तत्र अन्योऽपि तं पालयेत्, यथा शुद्धप्रतिबिम्बं हृदि जायते। ये गुणसम्पन्नाः देहिनां मध्ये वसन्ति, ते भूमौ चन्द्रमस इव, सान्निध्येन शीतलाः। मृत्युः गुणत्यागः, जीवनं सतां आश्रयः, स्वर्गमोक्षादिफलानि सत्सङ्गाश्रयेणैव सिध्यन्ति। तस्मात् कदाचित् एतयोः परीक्षा करिष्ये, क्रीडया प्रश्नैः—“किं सत्कारविद्याकाव्यसम्पन्नौ एतौ, हे कमललोचनौ?” इति।