सूक्ष्मतत्त्वानि, अनव diminished शक्तियुक्तानि, तस्य शरीरात् उत्पन्नानि; ततः इन्द्रियाणि अपि प्रादुर्भूतानि। यथा कल्पवृक्षबीजात् सर्वतः पुष्पाणि प्रकटन्ते, एवं पूर्वं गुह्यम् तत्त्वम् अपि प्रकटितम्। ततः सूच्याख्या पुनः कर्कटी राक्षसी अभवत्। सूक्ष्मरूपा सती, वर्षाकाले मेघरेखेव स्थूलतां प्राप्तवती। स्वस्वरूपं पुनः प्राप्तवती सा किञ्चित् हृष्टा अभवत्; आत्मज्ञानात् महादैत्यगर्वम् त्यक्तवती, यथा चादरं कश्चन त्यजति। तत्र सा पद्मासनबद्धा ध्यानस्थिता अभवत्; शुद्धचैतन्ये आश्रिता, पर्वतशिखरवत् स्थिरा अभवत्। षण्मासानन्तरम् ध्यानयोगेन सा जागरणम् प्राप्तवती, यथा वर्षाकाले मेघनिनादात् मयूरः प्रमुदितः भवति। जागृता सा बहिर् दृष्टिं स्थापयित्वा, भूखायाम् लीनाभवत्; यावत् जीवति, शरीरस्य एषा स्वभावः न निवर्तते। तदा सा चिन्तयितुम् आरब्धवती—'किं खादेयम्?' विचारयन्ती, 'न अन्यस्य वस्तु, न च अन्यायेन प्राप्तं ग्राह्यम्,' इति मनसि न्यवेशयत्। 'यद् आर्यैः निन्दितम्, न च न्यायेन प्राप्तम्—तादृशं खाद्यं, देहिनां मृत्युः अत्र श्रेयः,' इति सा चिन्तयति। 'यदि अहम् अस्य शरीरस्य परित्यागं करिष्यामि, न च न्यायेन प्राप्तं खाद्यं प्राप्स्यामि, तर्हि अन्यायेन किञ्चन न खादेयम्; न्यायहीनं भुक्तं धनं मलिनं भवति।' 'लोकाचारानुसारं न प्राप्तं खाद्यं भक्षयित्वा किम्? मम जीवने वा मृत्यौ वा न किञ्चित् कारणम् अस्ति।' 'अहं केवलं मनः, शरीरादिभिः मोहिता; तद् च आत्मचैतन्येन शान्तम्—क्व दृष्टा, क्व दृष्टिः, क्व शरीरम्, क्व अशरीरम्?' एवं मौनस्थित्या सा आकाशात् वायुनः वाक्यं शृणोति, यः तस्य दैत्यभावत्यागेन तुष्टः अभवत्। 'गच्छ कर्कटि, मोहितान् ज्ञानप्रबोधेन जागरय; महात्मनः धर्मः अज्ञानिनां उद्धारः एव।' 'यदि तव उपदेशेन अपि कश्चित् न बोधं प्राप्नोति, सः स्वविनाशाय एव जन्म लभते; तं त्वया खादितव्यम् उचितम्।' एतत् श्रुत्वा सा शनैः उवाच—'त्वया अहम् अनुगृहीता,' इति; ततः पर्वतशिखरात् उत्थाय शनैः अवतरति। शीघ्रं तु सा पर्वतान्तरम् अतिक्रम्य, गिरिपादे किरातनगरं प्रविष्टवती। तत्र अन्नं, पशवः, जनसमूहः, धनम्, धान्यं, औषधयः, मांसम्, अनन्तमूलानि, पेयानि, शाल्यानि, मृगाः, कीटाः, पक्षिणः च आसीत्। सा भूमिः हिमशिखरपादस्पर्शिता, चलन् गलन् अञ्जनगिरिवत् आसीत्। रात्रौ, रात्रिचरः घनतमः मार्गे निर्गतः। तस्मिन् किरातनगरि, रात्रिः घनतमसा आसीत्, यथा तमःपिण्डः हस्तेन ग्राह्यः। व्योम मेघैः आच्छादितम्, चन्द्ररहितम्, तमालवनपिण्डवत्, दीपकदलेन लिप्तम्, चञ्चलम् आसीत्। लता इव सा शनैः नगरस्य तमोमण्डलानि अतीत्य गच्छति; नगरयुवतिरिव गृहान्तःप्रकोष्ठेषु स्थिता। प्रकोष्ठेषु सा तमोमण्डलवत्, दीपान् अपसार्यति; द्वारकिलकद्वारा दीपश्रेणीव प्रकटति। सा कर्कटसखीव नर्तयति, उन्मत्तपिशाचवत्, काष्ठमौनस्थितिः। गहननिद्रायाः मृत्युश्च समूहः, घनकुहं हरन्ती; शीतलशीतलवायुस्पर्शा, शरद्वर्षा, हिमबिन्दुः। सरोषु, सा हंसकाकानां संचरणेन जलकम्पनम्; गृहान्तरे, रमणीयानां नारीणां पुरुषाणां मुखानि। अरण्ये, दाहकाग्निः ज्वलद्वलकलोकः; क्षेत्रे, जलवर्षणेन तप्तशिलाः। आकाशे, सा नक्षत्रमण्डलस्य अदृश्यगति; वनान्तरे, वायुसंचारेण पुष्पफलवितानवृक्षाः। कन्दरासु, पिङ्गलमुखेन वातध्वनिः; ग्रामसीमायां चौरगृहीते, ग्रामजनस्य कठोरनादः। ग्रामे, ग्रामजनाः जडाः; नगरे, नगरजनाः सुप्ताः; वनान्तरे, वाताः विचरन्ति; कुटीषु, पक्षिणः स्थिराः। गुहासु, सिंहसमूहः सुप्तः; कुञ्जेषु, मृगाः श्वसन्ति; व्योम्नि, मेघाः गच्छन्ति; अरण्ये, मौनम्। सा तमःमण्डलमध्ये, काचपर्वतगुहावद्, कालिम्बपिण्डे घनम्; कर्दमपिण्डमध्ये, तस्य मांसम् अन्धम्, शस्त्रेण छेद्यं। प्रलयवायुनाः कम्पितम्, कालिम्बपर्वतवत् चञ्चलम्; कर्दमपर्वतपृष्ठवत् घनम्। अङ्गारकोट्यः कठोराः, गहननिद्रायाम् रम्याः; अज्ञाननिद्रायाः दुर्गम्, भृङ्गपृष्ठवर्णम्। तस्मिन् भीषणे रात्रौ, शिकारजनसमूहमध्ये, राजा मन्त्रिणा सह तस्मिन् क्षणे, सुप्तनगरात् निर्गत्य, धीरहृदयः राजा विक्रमः, साहसपूर्वकं अरण्यं प्रविष्टवान्। अरण्ये, कर्कटी तौ—राजा च मन्त्रिणः—वीर्यनिष्ठौ, वेतालराज्यं अन्विष्य गच्छन्तौ, दृष्टवती। तदा सा चिन्तयति—'अद्य खाद्यं प्राप्तम्; एतौ मूढौ, आत्मज्ञानशून्यौ; तयोः शरीरम् भारः।' 'इह च परत्र च, मूढः केवलं विनाशाय दुःखाय जीवति; प्रयासेन तं नाशयितव्यम्, हानिकारिणं रक्षितुं कारणं नास्ति।' 'यः आत्मानं न पश्यति, तस्य मृत्युः जीवने; मृत्युतः एव तस्य उत्थानम्, पापसञ्चयहेतुत्वात्।' 'सृष्ट्यादौ, पद्मजः नियमं स्थापयामास—अज्ञानात्मा हिंसाभक्षणाय, आत्मविदः न।' एवं कर्कटी राक्षसी, आत्मज्ञानप्राप्त्या दैत्यभावं त्यक्त्वा, आकाशवाणीं श्रुत्वा, ज्ञानप्रबोधनाय मोहितान् उद्धर्तुं, किरातनगरं प्रविष्टवती; तत्र विविधं अन्नं, जनसमूहं, धनं, पशून्, धान्यं, औषधयः, मांसं, मूलानि, पेयानि, शाल्यानि, मृगान्, कीटान्, पक्षिणः च दृष्टवती। रात्रौ, घनतमः मार्गे, नगरस्य तमोमण्डलानि अतीत्य गच्छन्ती, विविधेषु स्थलेषु तस्य स्वरूपं प्रकटयन्ती, अन्ते राजा विक्रमं मन्त्रिणा सह अरण्ये दृष्टवती, आत्मज्ञानशून्यौ खाद्यत्वं चिन्तयन्ती।