वायुनाऽऽहितः इन्द्रः देवसमूहेन सह ब्रह्मलोकं गत्वा ब्रह्माणं प्रपश्यन् तं प्रभुं याचितवान्। तत्र सूच्युवाच—“हिमवतः शिखरं गच्छामि ब्रह्मणः वरं प्राप्तुम्।” ब्रह्मणा अनुमते, इन्द्रः स्वर्गं प्रत्यागच्छत्। कालान्तरे सूचिः तपसा शुद्धा अभवत्, स्वस्य तपोबलात् दग्धा, अमराणां निवासे स्थित्वा। तस्याः नेत्रे सूर्यकिरणवत् सूच्याः नेत्रात् दीप्तिमन्तः, स्वच्छायया सदा परिवर्तमानं आरम्भादन्तं विस्मयेन निरीक्ष्यति स्म। सूच्यः कौशेयसूच्याः स्थिरता मेरुम् अतिक्रान्ति, वृद्धा इव, दिनारम्भे च समाप्तौ स्नानकौशलं प्राप। मध्याह्ने तापभीत्या मातुः अन्तः प्रविश्य, अन्यकाले सम्मानात् दूरस्थिता श्रद्धया पश्यति स्म। यदा तस्याः नेत्रेण निरीक्ष्यते, तदा शरीरं तापे निमज्जति; दुःखिताः जनाः मर्यादायाः योग्यं विस्मरन्ति। छायासूचि तपस्सूचि च स्वयम् तृतीयत्वेन त्रिकोणं तपसा पावितम्, वाराणसीसमानं जातम्। तेन त्रिकोणेन, त्रिवर्णपरिखाभिः सीमितेन, वायवः रजः च परमं मोक्षं प्राप्तवन्तः। परमकारणं विज्ञाय, आत्मचिन्तनान् आत्मनः विवेचनात्, एषा एव परमगुरुः आत्मा—नान्यः, हे राघव। सहस्रवर्षेभ्यः अनन्तरं तस्याः पितामहः आकाशात् आगत्य उवाच—“वरेच्छ पुत्रि।” सूचिः केवलं सूक्ष्मजीवप्रत्ययं धारयन्ती, कर्मेन्द्रियविहीना, तस्मै न किंचित् उक्तवती, केवलं अन्तर्यन्विच्छति स्म। “संपूर्णा अस्मि, संशयविहीना; किं वर्येण? विश्रान्तिं प्राप्नुयाम्, शान्तिं लभेयं, सुखेन उपविश्येयम्। यद् ज्ञेयम् तत् ज्ञातम्; संशयजालं शमितम्; स्वविवेकः विकसितः—किम् अन्येन आवश्यकता?” “यथा अत्र स्थितास्मि, तथा स्थास्यामि; सत्यासत्ययोः सूक्ष्मत्वं त्यक्त्वा, किम् अन्येन प्रयोजनम्?” “यावत् कालं विवेकाभावेन क्लिष्टा अभवम्, स्वकल्पनया बालिका इव। अधुना स्वचिन्तनात् शान्ता अभवम्; कल्पितेषु प्रियाप्रियेषु किम् प्रयोजनम्?” एवं सूचिं, दृढनिश्चयां, कर्मेन्द्रियविहीनां, मौनस्थितां दृष्ट्वा, भगवद् ब्रह्मा तस्याः स्थितिं निरीक्ष्य। ब्रह्मा, रागविवर्जितचित्तः, पुनः उवाच—“पुत्रि, वरं वृणु, किञ्चित् कालं भूमौ स्थासि।” “सुखान् उपभूय, ततः परमं पदं प्राप्तासि; एषा निश्चितनियति, यया सततता अविच्छिन्ना।” “तपसा ते उत्तमः निश्चयः फलं प्राप्नुयात्; पुनः हिमवन्त्याः वनस्य बलिनी राक्षसी भव।” “यस्याः पूर्वं जलरूपेण शरीरात् पृथक् अभवः—बीजस्य महावृक्षत्वमिव, हे पुत्रि।” “पुनः बीजरूपेण तेन शरीरं संयोगं करिष्यसि; तेन, हे पुत्रि, लता अंकुरावस्थायां यथा प्रमोदते, तथा प्रमोदासि।” “दुःखविहीना इति प्रसिद्धा, लोकं न हिंस्यसि; अन्तः शुद्धा, शान्तवायुः, शरद्घनसमूहवत्।” “अन्तः ध्याननिष्ठा, यदि क्रीडया बहिर्दृश्यासि, सर्वेषु आत्मध्यानरूपा भव।” “व्यवहारमूलकध्यानाधाररूपा, वायोः स्वभाववत्, सूक्ष्मशरीरगतवायुवत् क्रीडासि।” “ततः, पुत्रि, स्वकर्मेच्छान् निगृह्य विरोधिनी भव; सम्यक् साधनैः प्राणिनां दुष्कृतनिवारणार्थं दुःखं यच्छसि।” “लोकस्य न्यायानुसारं आचरिष्यसि, न्यायं च विघ्नयिष्यसि; जीवन्मुक्ता शरीरस्थिता, केवलं स्वविवेकबलेन रक्षिता।” एवं आकाशात् उक्त्वा, देवः निर्गतः; सूचिः चिन्तयति—“एषा मम भवतु।” विरागः वा रागः वा, पद्मजस्य वचनार्थग्रहणे किम्? एवं सूक्ष्मं मानसिकं चिन्तनं अभवत्। प्रथमं योजने प्रकटम् अभवत्, ततः हस्तः, ततः शाखा, ततः मेघमालिका; शीघ्रं अंकुराणां क्रमात् कल्पवृक्षस्य अंकुरैः त्वरितम् उज्ज्वलम्। सूक्ष्मभूतानि, अविच्छिन्नबलयुक्तानि, शरीरात् उत्पन्नानि, ततः इन्द्रियाणि; यथा कल्पवृक्षबीजात् सर्वत्र पुष्पाणि उत्पद्यन्ते, तथैव एतानि, पूर्वं गुप्तानि, प्रकटानि अभवन्। ततः सूचिः पुनः कर्कटी राक्षसी अभवत्; सूक्ष्मा स्थित्वा स्थूलता प्राप्ता, यथा वर्षासमये मेघरेखा गाढा भवति। स्वस्वरूपं प्राप्त्वा किञ्चित् प्रमुदिता अभवत्; आत्मज्ञानात् महादैत्यगर्वं चाद्य वस्त्रं त्यज्य मुक्तवती। तत्र ध्यानस्थिता, पद्मासनं आसना, शुद्धचेतन्ये स्थित्वा पर्वतशिखरवत् स्थिरा अभवत्। षड् मासानन्तरं ध्यानसमाधिना बोधं प्राप्तवती, यथा वर्षासमये मयूरः मेघनिनादं श्रुत्वा प्रबुद्धः भवति। बोधित्वा, बाह्ये भूता, भूखायां तल्लीनता अभवत्; यावत् जीवति, शरीरस्य एषा प्रवृत्तिः न निवर्तते। तदा चिन्तयितुम् आरब्धवती—“किम् खादेयम्?” विचार्य चिन्तयति—“नान्यस्य द्रव्यं, नाधिकारविहीनं खादेयम्।” “यद् साधुभिः निन्दितम्, न न्यायेन प्राप्तम्—तस्य भोजनस्य, अत्र देहधारिणां मृत्युः श्रेयः।” “यदि अहम् अयं शरीरं त्यजामि, न्यायेन प्राप्तं न लभ्यते, तर्हि अन्यथा न खादेयम्; न्यायविहीनं भुक्तं धनं अशुद्धं भवति।” “यद् लोकाचारानुसारं न प्राप्तम्, तस्य भक्षणस्य किम् प्रयोजनम्? मम जीवने मृत्यौ वा किम् कारणम्?” एवं ब्रह्मलोकादारभ्य सूच्याः तपोबलं, विवेकं, ब्रह्मणः वचनं, कर्कटीरूपं, ध्यानस्थितिं, भूखायाः विचारं च, एकस्मिन् प्रवाहेण, श्रद्धया, दिव्यकथायाः रूपेण, संपूर्णं प्रकटितम्।