क्षीरसागरमण्डलेन परिवेष्टितं तस्य मध्ये स्थितवान् प्रभुः, तं श्वेतद्वीपाख्यद्वीपेन सहितं, तस्यैव तत्त्वैः परिवृतं दृष्ट्वा यथा शास्त्रे निर्दिष्टम्। पृथिवी च घृतमण्डलेन वेष्टिता, दिव्यगृहाणि तत्र स्थितानि, कुशद्वीपस्य विस्तारः तस्य परिधिः, महत्सु गुहासु पर्वतानां च संस्थानं तत्र व्याप्नोति। दधिसमुद्रपरिखया परितः परिवेष्टिता सा, तत्र गतिशीलनगराणि सन्ति, शाकद्वीपस्य पूर्वभागवदाकारं, अन्तर्गतान्तरदेशैः सहितम्। लवणसागरपरिखया परितः सा, अन्तःपुराणि पर्वतानि च तत्र, जम्बूद्वीपस्य महमेरुः स्वकुलपर्वतसमूहेन संकुलः। आदौ वातवेगेन सा पतति, वायुनाऽभिक्षिप्ता, एवं शनैः शनैः तस्यैव वेगेन अन्तं प्रति गच्छति। तदा वायुः जम्बूद्वीपं निरीक्ष्य, हिमालयशिखरं प्रति जगाम, यत्र सूचीनाम्ना तपस्विनी तपरता आसीत्। तस्याः उन्नते भीमशिखरे, वनवासिनीं तां सूचिं ददर्श, या द्वितीयमिव व्योम व्याप्य स्थित्वा, जीवकर्मभिः अस्पृष्टा। अत्र तस्याः समीपे घासस्य अपि विकासः न जातः, सूर्यसंनिकर्षात् केवलं रजसा व्याप्यते, यथा संसारे निर्माणमिव दृश्यते। मृगतृष्णाजलनदीरूपां सा प्राप्तवती, सागरजलैः पूरितेव, इन्द्रधनुषः सदृशी, मृगतृष्णातटिनीव दृश्यते। तस्याः सीमायाम् अन्तः नास्ति, लोकपालैरपि निरीक्ष्यमाणा, केवलं रजःसंघातमात्रं, वातगमनेन उत्पन्नम्। सा सूर्यकान्तिरश्मिभिः लिप्ता, चन्द्रकान्तिदीधितिभिः भूषिता, दिव्यकन्येव प्रकाशमाना, वातशीतलेन गगने गीति कुर्वती। वायुः दीर्घयात्रया क्लान्तः, सप्तद्वीपसागरचिह्नवतीमिमां पृथिवीं च भ्रमित्वा, श्रेष्ठे पर्वतशिखरे विश्रान्तः, यथा गगने भ्रमरसमूहः स्थूलशरीरः इव स्थितः। तत्र पर्वतस्य शिखरे, महावने तस्य मध्ये, सूच्याकारं रूपं ददर्श, केशरमिवोन्नतम्। सा एकपदे स्थित्वा, दीर्घकालं तापं सहमाना, निराहारा, त्वक्चर्म च सशोषमेकपिण्डमिव जातम्। एकमुखेन वातमादत्ते, तं पुनः विसृजति, न कदापि हृदयात् निष्क्रामयति, सततमेतदेव आचरन्ती। शुष्काङ्गी, तीव्रसूर्यकिरणैः पीडिता, वनवातैः क्षीणा, स्थिरा, चन्द्रांशुभिः स्नाता। पूर्वं मनः, रागपरमाणुणैकस्थं, तृप्तिं प्राप्य, अन्यस्मै स्थानं न ददाति। यथा वनान्तरे जलदातुः, वा दीर्घकाले केशवृद्धेः, वा शिरसि जटासंहतौ प्राणन्यासः इव। तां सूचिं दृष्ट्वा, वायुः विस्मितमानसः, प्रणम्य, तस्याः आचरणं पश्यन्, तस्याः पुरतः स्थितः, भीत इव। "महातपस्विनि सूचि! किं हेतुना तपः आचर्यते?" इति वदितुं न शक्तः, तस्याः तेजसा अभिभूतः। "अहो, अद्भुतं तपः एषा महती सूच्याः!" इति चिन्तयन्, वायुः गगनं प्रति प्रस्थितः। मेघमार्गं लङ्घयन्, वातप्रवाहान् अतिक्रामन्, सिद्धगणान् अधः कृत्वा, सौरमार्गे समुपजगाम। उत्क्रान्त्वा, स इन्द्रपुरीं प्राप्तवान्; पुरन्दरः तं परिष्वज्य, सूचिदर्शनस्य पुण्येन तुष्टः। पृष्टः स वायुः, "सर्वं दृष्टं मया" इति, सहदेवगणाय, इन्द्राय च निवेदयामास। जम्बूद्वीपे हिमवन्नाम महान् पर्वतः अस्ति, उन्नतः विशालः, यस्य जामाता चन्द्रशेखरः भगवतः। तस्य उत्तरशिखरे, रम्या तपस्विनी सूचीनाम्ना निवसति, घोरं तपः कुर्वती। किं बहु? वाताद्युपजीवनम् अतिवर्त्य, उदरगुहां संकुच्य निबद्धवती। संकोचशमनार्थं, उष्णाय च, मुखं उद्घाट्य, रजःकणान् श्वसन्, शीतवातं क्षुधां च निवारितवती। तस्याः महातपसा, शीतस्वभावं त्यक्त्वा, अग्निस्वरूपा जाता, देवानामपि दुरासदा। तस्मात् शीघ्रं सर्वे पितामहमुपगच्छामः; तस्याः वरार्थं तपः, यद् अनिष्टम् अपि स्यात्। एवं वायुनोदितः, इन्द्रः देवगणैः सहितः, ब्रह्मलोकं गत्वा, पितामहम् उपससाद। सूच्युक्तवती—"अहं हिमवत्पर्वतशिखरं गच्छामि, ब्रह्मणः वरं प्राप्स्ये"—इति। ब्रह्मणा अनुमोदिते, इन्द्रः स्वर्गं प्रत्यागच्छत्। समये, सा तपसा शुद्धा, स्वतेजसा दग्धा, अमरालये निवसन्ती सूच्यभवत्। सूच्याक्षिणीव सूर्यरश्मयः प्रकाशमानाः, स्वच्छायया सह, सा आद्यन्तविकारं विस्मयेन पश्यन्ती। रेशमसूच्याः स्थैर्येण मेरुं अतिक्रान्तवती, वृद्धावद् दिनादौ सन्ध्यायाम् आत्मानं निमज्जयितुं निपुणा। मध्याह्ने, उष्णस्य भीत्या, मातुः अन्तः प्रविश्य, अन्यदा, आदरेण, दूरात् सस्निहं दृष्टिपातं कुर्वती। तस्याः चक्षुषा निरीक्ष्यमाणा, देहं तापे निमज्जयति; क्लेशे, जनाः गौरवस्य योग्यतां विस्मरन्ति। छायासूचि, तपःसूचि, स्वयम् च—एतेन त्रिकोणेन तपसा पावितं, वाराणसीसमानं जातम्। तेन त्रिवर्णपरिखायुक्तेन त्रिकोणेन, वातः रजः च परमं मोक्षं प्राप्नुवन्। यः परकारणं विजानाति, आत्मन्येव स्वपरिशीलनात् जायते; यथायोग्यं चिन्तनतर्काभ्यां, अत्र हि सर्वोत्तमगुरुः आत्मैव—नान्यः, हे राघव।