सूतची नाम तपस्विनी सहस्रशः वर्षाणि घोरं तपः कुर्वती सप्त महालोकान् प्रति मुखी स्थित्वा अतिवेगं तापं जनयामास। तस्या घोरतपसः प्रभावेण हिमवांश्चैव पर्वतराजः साक्षादिव कल्पान्ताग्निना दग्ध इव बभूव, समग्रं जगत् अपि सन्तप्तमिव दृश्यते स्म। तदा देवराजः इन्द्रः, तेन तपसा सम्पूर्णं जगत् संतप्तं दृष्ट्वा, नारदं पप्रच्छ—कस्येदं घोरं तपः इति। नारदः तं प्रत्युवाच—सप्तसहस्रवर्षाणि दीर्घसंध्यायिनी सूची नाम तपस्विनी मया ज्ञायते; तस्या एव प्रभावेनिदं विश्वं संतप्तमस्ति। तदानीं सर्पाः फुफ्फुसुः, पर्वतानि विदीर्यन्ते, देवाः पतन्ति, मेघा समुद्राश्च अपसरन्ति; दिशः सूर्यसहिताः शुष्काः मलिनाः च भवन्ति। हे इन्द्र, पश्य, यथा तपस्यया मायया च सर्वनाशः क्रियते। कर्कटीसम्बन्धिन्याः सर्वां कथां तथा तस्याः दुःखद घटनाः श्रुत्वा, इन्द्रः नूतनकौतूहलेन पुनः नारदं पप्रच्छ। स उवाच—हे मुनिवर, कर्कटी तपस्यया यदा सूचीराक्षसी अभवत्, कस्य जीवस्य सा हिमालयगर्भे अपिबत्? नारदः अवदत्—सा सूचिः, प्राणसूच्यात्मिका, राक्षसी रूपं गत्वा, शुकस्य कोमलदेहे प्रविष्टा; तस्या आश्रयः कृष्णवर्णा लोहमयी सूचिरेव। तं त्यक्त्वा, वायुमार्गेण गगनयाने स्थित्वा, प्राणवायुपथे शरीरं प्रविवेश। सा सर्वेषु नाडीसु, स्नायुषु, धमनिषु, मेदसि, रक्ते च, मलिनाङ्गी विहिता, गुहायां पक्षिवत् निलीनाभवत्। यत्र यत्र वा प्राणवायुः विशेषनाड्यां न गच्छति, तत्र तत्र सा प्रविश्य तीव्रं वेदनाम् उत्पादयति, यथा वटमूलं तीव्रं वेदनाम् जनयति। ततस्तया तद्व्याप्तशरीरेन्द्रियैः, अन्यैश्चानेकशरीरैः, मानुषमांसादि यथायोग्यम् अश्नाति। सुप्ता सा किंचित् कम्पमाना, विक्षिप्तमाल्या, नवयौवना, कोमलगण्डा, प्रियवक्षसि लीनाङ्गी इव दृश्यते। सा विहायसा विहङ्गवत् विहरन्ती, सुरद्रुमोत्थपुष्पमेखलासु, द्विगुणशोभायमानासु, मेघपङ्क्तिषु विचरन्ती, दुःखरहिता बभूव। सा दिव्यगिरिवनान्तरेषु, मन्दरपुष्परजसः सुरभीमधु पिबन्ती, भृङ्गसमूहैः गुह्यवर्तिन्यपि, रम्यं जीवनम् अयापयत्। कदाचित् सा मृतशरीराङ्गानि चर्वयन्ती, वृद्धगृध्रवत् स्वबलगर्विता, युधि शस्त्रशालिका इव, वीरशरीराणि शीघ्रं खादन्ती बभूव। सा सर्वेषु नाड्यन्तः कोशेषु च, यथा वायोः संचारः सर्वदिक्, तथा उत्थानपतनं कुरुते, विहगवत् व्योममार्गेषु विचरन्ती। विश्वात्मनि प्राणाः व्योम्नि वायुवेगेन कम्पन्ते; तथा सा अपि सर्वशरीरेषु कम्पमाना, सर्वभूतशरीरेषु चेतनाशक्तिविकारेण विकृताभवत्, गृहिणी दीपप्रभया स्वगृहं प्रकाशयन्तीव। रक्ते सा जलस्य द्रवशक्तिवद् सञ्चरन्ती, सागरेषु वर्तुलगत्येव, उदरे सर्पन्ती च दृश्यते। यथा कर्पूरगन्धः शुद्धवस्तुषु सुप्तः, वा यथा अमृतं वायोः शक्तौ लीनम्, एवं अन्तर्गतमधुरगन्धं स्वामी अनुभवति। हृदये स्थितः पवनः अन्तर्वनस्पतिवनौषधिसम्पदं भुङ्क्ते; तथापि भुक्ते शक्तिहीनः, ताडिते केवलं दृश्यते। 'चैतन्यसूचिर् भूयासम्' इति कामना जायते; तेन मनसो सूचिः निर्मीयते—चेतन्यरूपा, शुद्धा, तीक्ष्णा च। तया अदृश्यया अतीव शीघ्रया वातरूपया सूच्याः, या वायौ अधिष्ठिता, सर्वदिक् सञ्चारः क्रियते, सा च गुह्यवर्तिनी। एवं बहवः देहवन्तः, पिबन्ति, खादन्ति, क्रीडन्ति, हसन्ति, ददति, गृह्णन्ति, नृत्यन्ति, गायन्ति, जाग्रति च। तेन अदृश्यदेहिना, यस्य देहः मनश्च वायुः च, सर्वं कर्म व्योमरूपेण क्रियते; न किञ्चिद् अकर्तव्यमस्ति। सा मदोन्मत्ता, शक्तिहीना, मधुरास्वादे रममाणा, बालक्रीडासु आश्रयं कृत्वा, मत्तदन्तिवद् विचरन्ती। दूषितासु, क्षीणासु, तरङ्गितासु वा नदिषु सा मदोन्मत्ता, वेगेन मूर्च्छां जनयन्ती, मकरवत् भवति। हृदये मेदसो मांसस्य च निग्रहे अशक्ता, सा दीर्घकालं क्लिश्यति, यथा वृद्धधनसमृद्धचेतसः दुःखम्। हृदयस्थे नर्तक्याः इव दीर्घकालं नर्तन्त्यः, गजाश्चैवोष्ट्री मृगाः अश्वाः सिंहादयश्च तस्यां नृत्यन्ति। बहिर्व्याप्तवायूनाम् अन्तरात्मनः चैक्यं अनुसरन्ती, सा सुलभा न दृश्यते, यथा गन्धलेखी गुह्यवर्ती। मन्त्रैः, औषधैः, तपसा, दानैः, देवपूजनादिभिः उपकृत्य, सा पर्वतनद्याः उच्छ्रिततरङ्गवत् शीघ्रं प्रवहति। यथा दीपस्य प्रकाशः अनिर्दिष्टगतिर्भवति, तथा सा शीघ्रं लीयते, यथा सूचिः स्वकोशे प्रविश्य विश्राम्यति। स्वभावानुसारं सा सर्वं स्थानं अन्वेषयति; लिङ्गमेव राक्षसी, लिङ्गेनैव स्थाननिश्चितिः। सर्वदिक् भ्रमित्वा अपि, सर्वे स्वस्थानमेव अन्ततः गच्छन्ति; जीवसूचिः लोहमयीं सूचिं यथा मन्दधीः स्वस्थानम् आप्नोति। एवं सा दशसु दिशः भ्रमन्ती, चित्तसन्तोषं लभते, न तु कदापि देहसन्तोषम्। सतत्त्वे एव गुणाः उत्पद्यन्ते, न तु तदभावे; देहः कस्यचित् समर्पितः दृश्यते, स एव तृप्तिम् आप्नोति। तदा पूर्वशरीरस्मरणात्, तृप्तदेहा सा दुःखिता अभवत्, पूर्णमधुरपेटसुखे स्पृहयन्ती। अतः 'पूर्वशरीरार्थं महत्तपः करिष्यामि' इति निश्चित्य, स्वेच्छया तपःस्थानं निश्चकर्ष। सा प्राणपथेन नवतरुणस्य व्योमगृध्रस्य हृदयम् प्रविवेश, यथा व्योमचारी प्राणी आकाशे संचरति।