सा कर्कटी, दृढपदया शुद्धभावया स्थिता, वायुभिः उत्पन्नमुखनिनादैः विक्षिप्ता अभवत्। तान् वायवः तस्याः मुखं पूरयन्तः, "जन्मिष्यामः, स्थास्यामः, शीघ्रं च अस्याः द्वारा निगीर्णा भविष्यामः—एते पुष्पधूलिका," इति उक्तवन्तः। तथापि, योगेश्वरप्रेषितैः वायुभिः संचालितं धूलि, तस्याः मुखे प्रविष्टमिव दृश्यमानम्, न निगीर्णं अभवत्। सा दृढनिश्चया धूलिं न निगीर्णवती; आन्तरिकबलस्य सन्निधौ लघु अपि वस्तु न प्रवर्तते। सा यदा मुखे आगतम् अपि पुष्पधूलिकाम् न गृह्णाति; वायुः विस्मितः अभवत्—मेरुं अपि उन्मूलयितुं यथा—यतः सा कर्कटी, कर्दमेन आच्छन्ना महाजलेन पूरिता अपि, न चलिता, स्थिरा अभवत्। वायुभिः कम्पिता, विद्युत्प्रभाभिः भीता, मेघैः क्षिप्ता, गर्जनैः विक्षिप्ता अपि सा, सहस्रवर्षाणि, दृढनिश्चया, शिलापट्टिका इव, ध्याननिष्ठा, अचलिता अभवत्। बहु समयः गतः, बाह्यवृत्तयः उपशमिताः, तदा सा स्वात्मस्वरूपं चैतन्यं च चिन्तयितुम् आरब्धवती। तस्याः ज्ञानदीपः उदितः, सर्वं उन्नतं निम्नं च प्रकाशयन्; सा विशुद्धा अभवत्, चैतन्यसूचिका, परमशुद्धा। स्वबुद्ध्या ज्ञेयम् अवगता; तपसा पापानि क्षीणानि, सूचिका स्वस्वरूपे स्थितवती। एवं सहस्रवर्षाणि सा तीव्रं तपः कृतवती, सप्तमहाभूमिषु स्थित्वा, तीव्रं तापं उत्पादयन्ती। तपसः प्रबलतया हिमवद्गिरिः प्रलयाग्नेः इव ज्वलितः, जगत् अपि दग्धमिव अभवत्। इन्द्रः, तपसा जगत् व्याकुलं दृष्ट्वा, नारदम् अपृच्छत्—कस्य तपः एषः? नारदः तस्मै उक्तवान्—"सप्तसहस्रवर्षाणि, सूचि नाम दीर्घसंध्या तपस्विनी, मया ज्ञाता; तस्याः कारणात् जगत् दग्धम्।" सर्पाः स्फुरन्ति, पर्वतानि विदार्यन्ते, देवाः पतन्ति, मेघाः समुद्राः च गच्छन्ति; दिशः सूर्येण सह शुष्काः मलिनाः च भवन्ति—"हे इन्द्र! पश्य, तपसा मायया विनाशः क्रियते।" इन्द्रः, कर्कटीकथाम् सर्वां शृण्वन्, विषादपूर्णघटनां च, पुनः जिज्ञासया नारदम् अपृच्छत्। "हे मुने! तपसा कर्कटी सूचिराक्ष्यवस्थां प्राप्तवती; के हिमालयस्य गर्भे निगीर्णाः?" सूचिका, प्राणसूचिका, राक्षसीभूत्वा, शुकस्य कोमलशरीरे प्रविश्य, तस्याः आधारः कृष्णवर्णा लोहसूचिका अभवत्। तं आधारं त्यक्त्वा, वायुव्यवसायेन आकाशरथस्थिता, प्राणवायुपथेन शरीरे प्रविष्टा। सर्वेषु नाडीसु, स्नायुषु, धमनिषु, मेदसि, रक्ते च, सा अशुद्धाङ्गी, पक्षिणी इव गुहासु निहिता। यत्र यत्र वायुः विशेषनाड्यां न चलति, तत्र प्रविश्य तीक्ष्णं वेदनां स्थापयति, वटमूलस्य तीक्ष्णता इव। तेन शरीरेन्द्रियैः, अन्यैः अपि बहुभिः, मानवमांसं तथा यथोचितं भोजनं उपयुञ्जते। सुप्ता, सा स्वल्पं कम्पते, माला विक्षिप्ता, युवती कोमलगण्डा प्रियस्य वक्षसि स्थितवती। सा दुःखरहितम् विहरति, पक्षिणी इव वनमार्गेषु, कल्पवृक्षपुष्पमेघपंक्तिषु, द्विगुणरूपेण। सा दिव्यगिरिवनान्तरेषु, मन्दारपुष्पपर्णस्य सुरभिगन्धरसं मधुप्रवहणेषु पिबन्ती। सा शवाङ्गानि चुञ्चति, वृद्धगृध्रः बलवती, युद्धे शूलधारः वीरशरीराणि शीघ्रं खादति। सर्वेषु शरीरनाड्यावरणेषु, वातचिह्नं यथा सर्वदिशासु, सा उत्थाय पतति, काकः आकाशमार्गेषु यथा। विश्वात्मनि, प्राणाः आकाशे कम्पन्ति, वातप्रवाहेन; तद्वत् सा सर्वशरीरनिवासे कम्पते। सा सर्वजीवशरीरेषु विचरति, चैतन्यशक्त्याः विकृत्या, गृहिणी दीपप्रभया स्वगृहं प्रकाशयति यथा। सा रक्ते सञ्चरति, जलस्य द्रवशक्ति यथा; समुद्रेषु प्रवाहः यथा; उदरे वलयते, कुटिलतां प्राप्नोति। कर्पूरस्य गन्धः शुद्धवस्तुनि सुप्तः, वातशक्तौ मधु यथा लुप्तम्, तथा स्वगन्धः अन्तः स्वधारिणा अनुभवः। अन्तर्जङ्गले वृक्षगुल्मौषधीनां वायुः हृदयस्थितः उपभुङ्क्ते; उपयुज्यमानाः शक्तिहीनाः, आहताः केवलं निरीक्ष्यन्ते। "जीवचैतन्यासूचिका भवेमि" इति इच्छा उत्पन्ना; तेन मनःसूचिका निर्मिता—चैतन्यस्वरूपा, विशुद्धा, तीक्ष्णा। तया अदृश्यया, अतीवशीघ्रया, वातसूचिकया, यस्याः निवासः वायौ, सर्वदिशासु गमनं कृतम्, तथापि सा लुप्ता। पानं, भोजनं, क्रीडा, हास्यं, दानं, ग्रहणं, नर्तनं, गीतं, जागरणं—एतानि सर्वाणि असंख्यशरीरिणां क्रियन्ते। अदृश्येन देहिन्या, यः मनोवायुः शरीरम्, सर्वं कार्यं आकाशरूपेण साध्यते; न किमपि अस्य अकृतम्। एषा मदोन्मत्ता, शक्तिहीना, मधुररसास्वादिनी, बालक्रीडायाः आश्रयम् उपगृह्य, मत्स्यक्रीडायाः इव, विचरति। अशुद्धनदीषु, क्षीणेषु, तरङ्गैः विक्षिप्तेषु, एषा मदोन्मत्ता, वेगात् मूर्च्छां जनयन्ती, मगरः इव भवति। हृदयस्थं मेदः मांसं निग्रहितुं अशक्ता, दीर्घकालं क्लेशं अनुभवति, यथा धनसंपत्त्या वृद्धावस्थया च मनः क्षीणं भवति। हृदये गजाः, उष्ट्राः, मृगाः, अश्वाः, सिंहाः च नृत्यन्ति, नर्तकी रंगमञ्चे दीर्घकालं अंगानि यथा चलयति, तद्वत्।