सा कर्कटी, विस्तीर्णे तृणरहिते भूम्नि एकाकिनी सम्यगुत्थिता, शुष्कतृणशकलवद् विपिनमध्य आकाशात् सहसा प्रादुरभूत्। सा सूक्ष्मपादस्य अर्धाङ्गुल्येकदेशे एव स्थित्वा, स्वचेतनैव पादाधारेण, कठोरं तपः समारब्धवती। सूक्ष्मपादाग्रेणैव सा भूमेः रजःसंकोचं निरुद्ध्य, क्लेशेनोर्ध्वं पादं स्थित्वा, स्थैर्येण समुत्थिता। रजःशर्करापाषाणसंघट्टे पादं दृढमबध्नात्, तमिस्रां हिंसां तीक्ष्णतां वर्तुलमुखत्वं च सहमाना, वायुभोजनया तिष्ठन्ती आसीत्। अरण्ये सा चलच्चेष्टं भुजगं ससर्प, यः दूरदर्शी तैलाग्रे स्थितः कम्पमानः अभवत्। तस्य भुजगस्य मुखात् निष्क्रान्तः सूर्यकिरणः, सूचिसदृशः, तस्याः पृष्ठभागस्य रक्षकः सखा अभवत्। यथा लघ्वपि स्वकीयवस्तुनि स्नेहः जायते, तथैव स सूर्यकिरणः सखीव सूचिसमानं तं सखं आसक्तः अभवत्। द्वितीयः सखा तस्याः तपस्विनी स्त्री शुद्धस्वरूपा अभवत्; परं सा स्वयम् अस्या संसर्गेण कलुषिता यथा सूचिरपि लिप्यते तथैव। तस्याः मुखं हसितरेखाभिः कुटिलं, यदा सूर्यकिरणाः सूच्यग्रात् निष्पेतुः, तदा तत्र रजसा एव हास्यं दृश्यते स्म। रजसा अपि दृष्टायां, वृक्षलतान्यादयः अपि तां तपस्विनीं सूचिं द्रष्टुम् अक्लान्ताः आसन्। सा स्थिरचरणा शुद्धभावा वायुभिः मुखनिःस्वनैः व्याकुलिता अभवत्। ते वायवः तस्याः मुखं पूरयन्तः, "वयं जनिष्यामः, स्थास्यामः, शीघ्रं च अस्याः ग्रसिष्यामः—एते पुष्परजोमाषाः" इति ऊचुः। परं, शर्वस्य प्रेषितैः वायुभिः प्रेरितोऽपि रजः, तस्याः मुखमुपगतमिव दृश्यते, न तया ग्रसितम्। सा दृढनिश्चया तं रजः न जग्राह; यदा आन्तरबलं सुसंस्कृतं तदा लघ्वपि वस्तु न प्रवर्तते। सा मुखमुपगतं रजः न जग्राह; वायुः विस्मितः—मन्दराचलमपि उद्धर्तुं शक्नोति, तथापि कर्दमेन आवृतां, महाजलैः पूरितां तां स्थिरां द्रष्ट्वा अधिकं विस्मयं प्रपेदे। प्रबलवायुभिः कम्प्यमानापि, विद्युल्लेखाभिः भीता, मेघैः क्षिप्ता, मेघनिनादैः कम्पिता च सा, सहस्रसंवत्सरं यावत्, शिलावद् अचलनिश्चया समाधौ स्थितवती। बहिर्गतिः शमिता, काले गते, सा स्वात्मस्वरूपचिन्तनाय प्रवृत्ता। ज्ञानप्रभा तस्याः उदितवती, सर्वोच्चावचं प्रकाशयन्ती; सा विशुद्धा, चिन्मयी सूचिः, परमशुद्धस्वरूपा अभवत्। स्वबुद्ध्या ज्ञेयं तया ज्ञातम्; तस्याः पापानि तपसा क्षीणानि, सूचिः स्वात्मलक्ष्ये स्थितवती। एवं सहस्रसंवत्सराणि सा घोरं तपः कृत्वा, सप्त महालोकान् अभिमुखी कृच्छ्रं तापयन्ती स्थितवती। तस्याः तपोनिष्ठया हिमवांश्च प्रलयाग्निवत् ज्वलितः, जगदपि दग्धमिव अभवत्। तदा इन्द्रः, तपसा आकुलं जगत् दृष्ट्वा, नारदं पप्रच्छ—"कस्येदं तपः?" इति। नारदः प्रत्युवाच—"सप्तसहस्रसंवत्सराणि, दीर्घसंध्या सूचिः तपस्विनी मया ज्ञाता; तस्याः कारणेन जगदिदं दह्यते।" "सर्पाः स्फुरन्ति, पर्वतानि विदीर्यन्ते, सुराः पतन्ति, मेघसमुद्रौ पलायेतः; दिशः सूर्येण सह शुष्काः मलिनाः च भवन्ति—इन्द्र, पश्य, तपसा माया विनाशं जनयति।" एवं कर्कट्याः सर्वं वृत्तान्तं, तस्याः दुःखदं चरित्रं श्रुत्वा, इन्द्रः पुनरुत्सुकः सन् नारदं पप्रच्छ। "भो मुने, कर्कटी तपसा सूचिराक्षसीत्वं प्राप्तवती; के तया हिमालयगर्भे ग्रसिता?" इति। तदा सूचिः तैजसी, राक्षसी भूत्वा, शुकस्य कोमलदेहे प्रविष्टा; तस्या आश्रयः कृष्णवर्णा लौहसूचिरेव अभवत्। तं त्यक्त्वा, वाय्वाकाशरथस्थिता, प्राणवायुपथेन शरीरं प्रविवेश। सर्वेषु स्रोतस्सु, स्नायुना, नाड्यः, वसा, रक्ते च, मलिना अङ्गानि, सा पक्षिवत् विवरमध्यं गुह्यं प्राप्तवती। यत्र वायुः विशेषेण न गच्छति, तत्र सा प्रविश्य, तीव्रं वेदनां स्थापयति, यथा वटमूलं घोरं तद्वत्। तेन शरीरसामर्थ्येन, इन्द्रियैः, अन्यैश्च बहुभिः, सा मानवमांसं यथार्हं भोज्यं च भक्षयति। सुप्ता, सा स्वल्पं चलति, माला विक्षिप्ता, नवयुवती कोमलगण्डा प्रियवक्षसि लीनवद् दृश्यते। सा विहाय दुःखं, पक्षिवत् अरण्यपथेषु विचरन्ती, कल्पवृक्षपुष्पमेघमालासु द्विगुणसौम्यवती, भ्रमति। सुरपर्वतवनान्तरेषु, मदनरजःपुष्परसं मधु पिबन्ती, भृङ्गसमूहैः गुप्ता, सा तिष्ठति। शवाङ्गानि चर्वयन्ती, वृद्धगृध्रवत्, शूराणां शरीराणि युद्धे छुरिकायुद्धवत् शीघ्रं ग्रसन्ती, सा दृश्यते। सर्वेषु शरीरस्रोतस्सु, कोशेषु च, वायोः गतिरिव सर्वत्र, सा उत्थाय पतति, काकवद् नभःपथेषु भ्रमन्ती। विश्वात्मनि, प्राणाः आकाशे कम्पन्ते, वायोः प्रवाहेन वह्यमानाः; तथैव सा सर्वशरीरावासेषु स्पन्दमानाऽस्ति। सर्वेषु भूतशरीरेषु, चेतनाशक्तिवशात् विकृताऽस्ति, यथा गृहिणी दीपप्रभया स्वगृहं प्रकाशयति। रक्ते सा जलगतस्रावशक्तिवत् संचरन्ती; समुद्रेषु, वर्तुलगत्याः यथा; उदरे, सर्पणं परिवर्तते। एतद् कर्कट्याः दीर्घं, अद्भुतं, घोरं च चरित्रं, यथाशास्त्रं, यथाक्रमं प्रवृत्तम्।