हा, भग्नं स्कन्धसंयुक्तं मे पृथिव्यां पतितम्; कालः मां अपीडयत्, अश्मकुहरे मम शरीरं विपिष्टम्। हा, सोमसदृशमुखि! किं तव अन्तररश्मिभिः तपः न क्रियते? यथा कालान्ते अग्निना दग्धः शशिवद् विमलो भवसि, तथा तव सौम्यं न दृश्यते। हा, हा, कुत्र गताः अद्य मम बलवन्तः महाबाहवः? किं सूच्याः इव लघुत्वं प्राप्तवती अस्मि, यां मक्षिकापदेन चालयन्ति? हा, हे बाहवः! पूर्वं वज्रसमानबलिनः, प्रमोददायिनः, दिव्याश्वसदृशप्रभासः, विंध्यनितम्बविस्तृताः, निर्मलवृत्ताः चासीत। कुत्र सा व्योमवद् विशालरूपा, कुत्र चायं लघुतरः सूच्याकारः देहः? कुत्र पर्वतगुहासदृशमुखम्, कुत्र चायं सूच्यग्रचिद्रवत् लघु नासिका? कुत्र मांसबहुलं भोजनं, कुत्र च जलबिन्दु निगलनम्? अहो, मम स्वनाशनाटकं मयैव कृतम्। एवं चिन्तयन्ती सा सूचिः, वाक्संपन्ना, निश्चयं कृतवती—"पुनः तपसा तदपूर्वदेहं शीघ्रं प्राप्स्यामि।" एवं निश्चित्य, जन्ममरणेभ्यः चित्तं निवर्त्य, हिमालयस्य एव शिखरं गता, तपस्यां दृढनिश्चया बभूव। तत्र स्वकृतं सूचिरूपं मनसा निर्मितमिति ज्ञात्वा, प्राणमय्या सा मनोविहीना देहं प्रविष्टवती। पुनः, स्वस्मिन् सूचिस्वभावं पश्यन्ती, मनोमयी प्राणमयी च, हिमालयस्य शिखरं प्राप्तवती। तत्र, सर्वजीवशून्ये स्थले, कठिनशिलायाम्, विषमभूमौ, रजसा छन्ने, दावाग्निना दग्धे स्थले, सा एकाकिनी, तृणशुष्कवत् मरुस्थले, विस्तीर्णे भूमौ तिष्ठन्ती। सूक्ष्मपादस्य अर्धाङ्गुल्यां केवलं स्थित्वा, एकपादाधारेण स्वचेतनया तपः आरब्धवती। सूक्ष्मपादाग्रेण भूमेः रजः संकुचयन्ती, कष्टेन पादं उद्धृत्य, स्थिरा बभूव। रजःशर्करापाषाणसङ्कटे पादं बद्ध्वा, सा तमः, अहिंसा, तीक्ष्णता, वर्तुलमुखता, वायुभोजनं च सहनवती। अरण्ये, सा एकां चपलां सर्पिकां अनुगम्य, या दीर्घदृष्ट्या ऊर्ध्वं स्थितवती, पुच्छाग्रे कम्पमाना, तस्याः पृष्ठतः सूर्यरश्मिः, सूचिसदृशः, तस्याः मित्रत्वेन अवस्थितः। यदपि लघु वस्तु स्वकीयम् भवति, तत्रापि स्नेहः जायते; तथैव सूर्यरश्मिः तस्याः सूचिसखीभावं प्राप्तवती। द्वितीया सखी तु तापसी स्त्री, निर्मला शुद्धा च; किन्तु तस्याः संगात् सा मलिना जाता, यथा सूचिः कदाचित् कलुषिता भवति। तस्याः मुखं, सूर्यरश्म्यः सूच्यग्रात् निष्क्रामन्त्यः, स्मितरेखाभिः विकचम्, पश्चात् केवलं रजसा स्मितं दृश्यते। रजसा आवृता अपि, वृक्षा, लता, अन्ये च तां तपस्विनीं सूचिं द्रष्टुम् आकाङ्क्षया न तृप्यन्ति। वायवः तां स्थिरपदा, शुद्धभावां, मुखनिःस्वनैः कम्पयन्ति। ते तस्याः मुखं पूरयन्ति—"वयं जायामहे, स्थास्यामः, शीघ्रं तया निगलिष्यामः—इमे पुष्परजांसि।" किन्तु रजः, यद्यपि तपस्विनां नाथेन प्रेषितवायुभिः चलितम्, तया न निगलितम्, यद्यपि मुखे प्रविष्टम्। सा दृढनिश्चया, तद्रजः न निगलति; यतः अन्तःशक्तौ स्थितायां, लघुतमपि न प्रवर्तते। पुष्परजः अपि मुखे आगतम् अनादृत्य, वायुः विस्मितः—मन्दराचलमपि उद्धर्तुं शक्नोति, तथापि सा न चलिता, नापि जलमयेन कीचकेन व्याप्यते। बलवता वायुनापि कम्पिता, विद्युत्पातैः कम्पिता, मेघैः विक्षिप्ता, गर्जितैः च व्याकुला, सहस्रवर्षाणि सा स्थिरा, शिलावत् अचला, ध्याननिष्ठा बभूव। बहिर्गतिः शान्ता, कालः व्याप्यते, सा स्वस्वरूपचिन्तनं कर्तुं आरब्धवती। ज्ञानदीपः तस्याः उदितः, सर्वोच्चावत् प्रकाश्य; सा शुद्धा, विज्ञानमयी सूचिः, परमशुद्धा अभवत्। स्वबुद्ध्या ज्ञेयं ज्ञात्वा, तपसा पापकर्मक्षये कृतः, सा सूचिः स्वात्मलक्ष्यं दर्शयामास। एवं सहस्रसंवत्सराणि तीव्रं तपः कुर्वती, सप्तलोकान् प्रत्यक्षं कृत्वा, तीव्रं तापं उत्पादयामास। तस्याः तपसा हिमवांश्च दग्ध इव कालान्ताग्निना, जगत् च दग्धवत् अभवत्। तदा इन्द्रः, तपसा संतप्तं जगत् दृष्ट्वा, नारदं पप्रच्छ—"कस्य तपः एष?" इति। नारदः प्रत्यवदत्—"सप्तसहस्रवर्षाणि सूचिः दीर्घतपस्विनी मया ज्ञाता; तस्याः कारणेन जगदिदं संतप्तम्।" सर्पाः फुस्रुत्यन्ति, पर्वतानि विदीर्यन्ते, दिव्याः पतन्ति, मेघाः समुद्राः च नश्यन्ति; दिशः सूर्येण सह शुष्काः मलिनाः च भवन्ति—हे इन्द्र! पश्य, तपसा माया नाशं करोति। एवं कर्कटीकथां सम्यक् श्रुत्वा, तस्याः दुःखपूर्णं वृत्तान्तं च, इन्द्रः पुनरुत्सुकः सन् नारदं पप्रच्छ। "भगवन्, कर्कटी तपसा सूचिराक्षसीं स्थितिम् प्राप्तवती; के तस्याः हिमालयगर्भे भुक्ताः जनाः?" वायुमयी सूचिः राक्षसीभूता, शुकस्य कोमलदेहे प्रविष्टवती; तस्याः आधारः कृष्णवर्णा लौहसूचिः आसीत्। तं त्यक्त्वा, सा वाय्वाकाशरथस्थिता, प्राणमार्गेण शरीरे प्रविष्टा। सर्वसु नाडीषु, स्नायुषु, सिरेषु, मेदसि, रक्ते च, सा मलिनाङ्गी, पक्षिणीव गुहासु स्वयम् अचादयत्। एवं सूचिरूपिणी तपस्विनी कर्कटी, स्वकृतदुःखं अनुभूय, तपसा आत्मलाभाय हिमालयशिखरे स्थित्वा, दीर्घकालं तपः कृत्वा, ज्ञानप्रकाशं प्राप्तवती। तस्या आत्मस्वरूपबोधः अभवत्, जगदपि तस्याः तेजसा संतप्तम्, देवाः च विस्मिताः।