साधु! शृणु, भगवन्, यथा यथार्थेनैवैतानि श्लोकाः एकस्मिन्नेव प्रवाहेण कथा-रूपेण संगृहीतानि सन्ति। दुष्टः खलु सः, यः केवलं स्वार्थहेतोः परेषां दुःखेन तुष्यति, यथा सूत्रस्य छेदनमात्रेणापि परं पीडयित्वा हर्षितो भवति। स तु केवलं तद् एव जानाति येन नाशं करोति, स्वदुष्टतां तु न जानाति। अस्य जगतः यथार्थस्वरूपं तु विचित्रमस्ति—मृद्मध्ये निमज्जति, गगनं विचरति, वायुभिः क्रीडति, भूमौ पतति, मार्गे, गृहं, विपणे, वने, गूढगृहे, हस्ते, कर्णकमले, गृहस्थे मृदुतुन्दिकायां, विवरे, दारुषु, मृत्तिकायां, हृदयस्य नाड्यां च दृश्यते—एवं वस्तुनः स्वरूपं सर्वत्र व्याप्यते। एवं मुनिना उक्ते सति, दिवसस्य सन्ध्या संप्राप्ता, सूर्यः अस्तमगच्छत्। सभा अपि, तम् अभिवाद्य, स्नानाय प्रस्थिताः सूर्यस्य प्रसन्नांशुभिः सह। कालेन चिरात्, असौ राक्षसी कार्कटी नाम, सर्वमानुषमांसभक्षणेन तृप्तिम् अवाप्तवती। पूर्वदिने तु रक्तबिन्दुमात्रेणैव तुष्टिः प्राप्ता, किन्तु तृष्णायाः सूत्रसूच्याः अन्तराले कथं पूर्तिः स्याद्, या दुःसहैव। सा चिन्तयामास—“हा, कष्टमिदं यत् अहं सूचिरूपिण्यवस्थां प्राप्ता! सूक्ष्मा अस्मि, शक्तिहीना च, न च किञ्चिद् भोक्तुमपि शक्नोमि। हे मूढे मनः, क्व गतानि मम तानि विशालानि गात्राणि? यथा वनान्तरे श्याममेघविलासेन पत्राणि शुष्यन्ति, तथैव ते विनष्टानि। मयि दुःखयुते, न मांसस्य स्वाद्विष्टं रसपूर्णं भक्षणे न च मेदोरक्तमदनन्दोऽपि शेषः। मृद्मध्ये निमज्जामि, भूमौ पतामि, जनसमूहैः विनश्यामि, चौरैः अपि पीडिता। हा, नष्टास्मि, अनाथा, न मे किञ्चिद् आश्रयणीयम्, शोकात् शोकं, क्लेशात् क्लेशं पतामि। न मे मित्रम्, न सेवकः, न माता, न पिता; न बन्धुः, न परिचारकः, न भ्राता, न पुत्रः। न मे शरीरम्, न वासः, नापि कश्चन आश्रयः; वनपत्रवत् एकदेशं नाश्रित्य भ्रमामि। महतीनां विपत्तीनां भारं वहामि, दुःखसंयुक्ता, अस्तित्वाभावमपि कामये, सः अपि न लभ्यते। स्वशरीरं मया मोहवशात् परित्यक्तम्, यथा मूढः कामधेनुं हस्तात् पतितां न जानाति। प्रारम्भे हि दारिद्र्यं मनसि मोहं जनयति, ततः स्वयमेव आगच्छति, पश्चात् तु दुःखरूपेण विस्तारं लभते। अहं भूमौ शयिता, मार्गे विक्षिप्ता, विवरेषु क्षिप्ता, अनन्तक्लेशपरम्परा मे जाता। सदा परसेवना, सदा परचेष्टा, पराधीना, दीनताम् उपगता। अल्पवेतना, तच्च दुःखयुक्तम्; ममापि दुर्भाग्यस्य दुःखमपि दुर्लभम्। भीमः वेतालः उत्पन्नः, शमाय यत्नं कुर्वतीं मां नाशयति; दानाय प्रयता मम सम्पत्तिं विनाशयति। अहं मूढा, किमर्थं तद् विशालं शरीरं परित्यक्तवती? यदा विनाशः अनिवार्यः, तदा एव अशुभा विचाराः जायन्ते। को मां उद्धरिष्यति, अन्तः दग्धां, हीनां, कीटपक्षपक्षात् अपि तुच्छां, रजःपुञ्जेषु लीनां? येषां अन्तः विरक्तिः, तेषां विनष्टा आशाः कथं पुनरुत्थाय मनसि स्युः, यथा ग्राममार्गस्य तृणानि पर्वतशिखरे दृश्यन्ते? अज्ञानस्थेभ्यः कुतः प्रगतिर्भवेत्? यः केवलं जुगुप्सायाः दीपिकाः अनुसरति, तस्य लघुतरः प्रकाशः अपि न जायते। अतः, न जानामि कियद् कालं दुःखकूपेषु पतित्वा भ्रमितव्या, यथा विनष्टाशाभगिनी। कदा वा अहं महापर्वतस्य अञ्जनायाः कन्येव भविष्यामि, स्वर्णमणिशिलास्तम्भवत् आकाशपृथिव्योर् मध्ये स्थित्वा? मेघपङ्क्तिसदृशभुजा, स्थिरविद्युद्द्योतलोचना, तिमिरावरणवस्त्रा, मुक्तकेशा, श्यामवस्त्रधारिणी च। मेघसदृशं उदरम्, शिखरिणी चूडामणिः, लम्बमानौ स्तनौ जलदकायसदृशौ, सुरां प्रवहन्ती। हासेन सूर्यबिम्बं भस्मना छादयन्ती, तस्य तेजः निरोधयन्ती, जगदन्तभक्षाय रूपं धारयन्ती। मुसलैः, उखाभिः, शूपैः, रज्जुभिः गुरुग्रन्थिं धारयन्ती, पर्वतशिखरात् पर्वतशिखरं पादं स्थापयन्ती विचरति। कदा मम तद् विशालं मेघसदृशं दीप्तं उदरं स्यात्? कदा मम नखपङ्क्तिः मेघगणसङ्घातवत् स्यात्? कदा मम स्मितेन महादैत्याः पलायिष्यन्ति? कदा सुरामत्तेव वने स्वनन्त्या नितम्बया नृत्यिष्यामि? कदा सुराकुम्भैः, मृतमांसपुञ्जैः, अस्थिभिः च मम मधुरं उदरं पूरयिष्यामि, अन्यद् सर्वं वर्जयित्वा? कदा महाविश्वस्य रक्तं पीत्वा श्रान्ता, नृत्यकृत्वा, विश्रान्त्यां सुप्तवती भविष्यामि? कदा तं दीप्तं शरीरं स्वशवाग्नौ दग्ध्वा, भस्मरूपेण, सुवर्णाङ्किता भविष्यामि? कियद् दूरं इदं शरीरं, यत् पूर्वं कालिमेघपर्वतसदृशं सर्वदिक्पूरकं, अधुना तु मूषिकबिलसदृशं, तृणगौरवम् इव। अज्ञः स्वर्णमपि मृत्तिकायामिव त्यजति; तद्वद् अहम् अपि तुच्छकामनया तद् दीप्तरूपं परित्यक्ता। हा, मेघगुहावद् विशालं विन्द्यकन्दरं उदरं, किमर्थं अद्य सिंहगजादीन् न नाशयति? हा, भुजौ—पूर्वं दृढौ, गुरुभारनमितशिखरौ, नखैः पूर्णचन्द्रवत्—किमर्थं अद्य सोमाय यज्ञभावेन न प्रयान्ति? हा, वक्षः—स्फटिकवैदूर्यशैलपृष्ठसदृशं—किमर्थं अद्य केशवनं न धारयति, यथा पूर्वं सिंहादिगृहाणि? हा, नेत्रे—पूर्वं रजनीतमोअग्निवनसदृशदीप्ति—किमर्थं अद्य दिशः न दीपदृष्टिपुष्पमालया भूषयतः? एवं सा कार्कटी दुःखपरम्परया क्लिश्यमाना, स्वपूर्ववैभवं स्मरन्ती, दुःखान्यनुभूय, आत्मनः स्वल्पतां, दुःखं च, तृष्णां च, अश्रयहीनतां च, पुनः पुनः चिन्तयन्ती, स्वशक्त्यभावं, स्वशरीरविनाशं च विलपन्ती, कदाचिद् पूर्वरूपलाभाय आकाङ्क्षन्ती, एवमात्मनः दुःखकथां निरूपयामास।