व्याना स्थितं तद् रोगजनकं सर्वाङ्गरसप्रवाहनं हृदयकण्ठयोर् वेदनायाः कारणं भवति, श्वैत्योत्पीडनवर्णभ्रमाद्यन्यैः विकारैः सह। तद् मुख्यतः शौचकारस्य हस्ते दृश्यते, नखखिद्रायां सुप्तं बालस्य हस्ताङ्गुष्ठे एव छेदनं रमते। पादे प्रविश्य, रक्तमूत्रनाड्यः व्याप्य, लघु आहारैः सन्तुष्टं तद् लघु आहारमेव भुञ्जते। कर्दमकुहरे दीर्घकालं शिरसा अधः स्थितं, यद् यद् इच्छति तद् प्राप्त्वा, कः तादृशं वासस्थानं परित्यजेत्? कृर्याग्रस्तचेताः मनुष्यः तद् विविधैः उपायैः प्रकाशयति; उत्सवेषु अपि क्लेशः दुष्टानां सुखाय भवति। यः मुद्रां कुटिकायां निहितां रक्षितवान्, तां महत्त्वेन पश्यति; अहंकारविस्मयः जन्तुषु दुरापः। द्यूतक्रीडया मनः मोहितं स्वनाशाय कारणं भवति; स्वार्थसिद्ध्यर्थम् बुद्धिमन्तः मूढता न जायते। वस्त्रसूतविच्छेदेन शीघ्रं परमविनाशं प्राप्नोमि; अतः एषा शुद्धा बुद्धिः उद्भवति। सूचिः उपस्थित्या विहितं मलम् संग्रहीति, स्पर्शाभावे रोगः तत्र जायते। सूक्ष्मा, दुर्बोध्या, छेदिका तु क्षणेन विस्मरणं जनयति; तीक्ष्णा, प्रविश्य, क्रूरा, दिव्यसूचिसदृशी कार्यं करोति। केवलं सूत्रच्छेदेन परपीडनं सन्तुष्टः, दुष्टः केवलं विनाशकारणम् जानाति, स्वदुष्टतां न वेत्ति। कर्दमे निमग्ना, आकाशे सञ्चरन्ती, वायुभिः क्रीडन्ती, भूमौ, मार्गे, गृहे, विपण्यां, अरण्ये, अन्तरगृहे, हस्ते, कर्णकमले, गृहे सौम्ये ऊर्णगोलके, छिद्रे, काष्ठमृत्तिकायाम्, हृदयनाड्यां — वस्तूनां स्वरूपं एवं दृश्यते। एवं ऋषिणा उक्ते, दिवा सायन्तनसमये समाप्य, सूर्यास्ते, सभाजनाः प्रणम्य, स्नानाय निर्गताः, सूर्यकिरणानुगता। ततः दीर्घकालानन्तरं, कर्कटी नाम राक्षसी सर्वमानुषमांसभक्षणेन तृप्तिं प्राप्तवती। पूर्वदिने रक्तबिन्दुना तृप्तिः प्राप्ता, किन्तु तृष्णासूचिः अन्तः तृप्तुं कठिनम्, दुःसहं च। सा चिन्तयति — "हा, कष्टं, सूचिरूपे पतिता, सूक्ष्मा, शक्तिहीना, एकं ग्रासं अपि न भक्षयितुं शक्नोमि। हे मूढमनः, मम विशालाङ्गानि क्व गतानि? वनमध्ये श्याममेघविलासेन शुष्कपर्णानि इव लीनानि। दुर्भाग्यवती, स्वादुमांसरसपानसुखस्य, चर्बी-रक्तमदस्य, चिन्हमपि नास्ति। कर्दमे निमज्जामि, भूमौ पतामि, जनसमूहेन नाशिता, चौरैः पीडिता। हा, विनष्टा, असहाय, नास्ति सुखं, नास्ति शरणं; दुःखात् दुःखं, क्लेशात् महाक्लेशं पतामि। नास्ति मित्रम्, नास्ति सेवकः, नास्ति माता, नास्ति पिता; नास्ति बन्धुः, नास्ति परिचारकः, नास्ति भ्राता, नास्ति पुत्रः। नास्ति शरीरं, नास्ति वासः, नास्ति आश्रयः; वनपर्णमिव एकस्थाने न विश्वस्यम्, विचरामि। विपत्तिसम्पातं वहामि, महान् क्लेशः अधिष्ठितः; नास्ति अस्तित्वेच्छा, सा अपि न आगच्छति। मोहात्, मम शरीरं परित्यक्तं, मन्दबुद्धिः, कल्पतरुं हस्तात् पतितमिव। प्रथमं दुर्भाग्यं मनसि मोहं जनयति, ततः आगच्छति, पश्चात् सततं विपत्तिरूपेण वर्धते। भूमौ शयिता, मार्गे क्षिप्ता, व्रणमध्ये निहिता — हा, दुःखानन्तरं दुःखम्। सर्वदा परसेवायै, परायै सञ्चरणाय, परमकष्टं प्राप्ता, पराधीनता प्राप्ता। अल्पं वेतनं लभे, तदपि क्लेशयुक्तं; दुर्भाग्यवती, दुःखं अपि दुर्लभम्। भीषणः वेतालः उत्पन्नः, शान्त्यर्थं केवलं नाशं ददाति; दानाय प्रयत्नेन, विनाशः आगतः। अन्धा अहं, तद् महाशरीरं किमर्थं त्यक्तवती? विनाशे अनिवार्ये, अशुभा बुद्धिः जायते। कः मां रक्षेत्, अन्तः दग्धा, तृणपक्षादपि लघुतरा, रजःपिण्डेषु लुप्ता? विनष्टाशा जनानां मनसि, विरक्तानां, आशा कथं जायते? ग्राममार्गतृणानि पर्वतशिखरे इव। अज्ञानस्थस्य, उन्नति कथं? जुगुप्सया दीपशिखा अपि न जायते, जुगुप्सया केवलं ज्वलन्ती। अतः, आशाभङ्गिनी, किम् कालपर्यन्तं दुःखकुहरे भ्रमिष्यामि, न वेद्मि। कदा अहं महागिरिपुत्री अञ्जना इव भविष्यामि, स्वर्गभूम्योः वृत्तमणिस्तम्भवत् स्थित्वा? मेघतटीव बाहू, तडित्संयुतनेत्रे, काषायवस्त्रे, मुक्तकेशी, कृष्णवस्त्रधारिणी। मेघाभवुन्दरं उदरं, शिखा नृत्यति, स्तनयुगं मेघगात्रवत् दीर्घं, मदप्रवाहवत्। अस्याः हासः सूर्यबिम्बं भस्मना आवृत्य, प्रकाशं निवार्य, सर्वनाशाय रूपं धारयति। मूसल-उलूखल-शूप-रज्जुसंयुक्तमालां धारयति, पर्वतपर्वते चरणं स्थापयन्ती विचरति। कदा अहं महाक्रिष्णमेघप्रभायुक्तं विशालं उदरं धारयिष्यामि? कदा मेघपंक्तिवत् नखपंक्तिं भविष्यामि? इति कर्कटी दुःखमयी, सूचिरूपेण पतिता, आत्मविपत्तिं, तृष्णाव्याधिं, आत्मविलापं च अनुवर्णयति, महतीं तृप्तिं प्राप्तुं पुनः महाकायमिच्छन्ती।