सा कर्कटी, विशालवपुषा, स्वस्य अल्पाहारस्य कारणेन, उदराग्निः तस्याः कदापि तृप्तिं न प्राप्नोत्—यथा लघुजलमात्रेण निवारितुं न शक्यते ज्वालाः। सा महोदराः, सर्वदा अतृप्तः, यथा पातालाग्निजिह्वा सततं चञ्चला, एकदा विचारयितुं आरभत। सा मनसि चिन्तयामास—"यदि अहं जम्बूद्वीपे निवसन्तः सर्वजनान् ग्रसयेम्, तथापि मम अनवरतं भूखं निवारयितुं न शक्येत्, यथा समुद्रः नदीः पिबन् कदापि न विरमति।" "मेघैः मृषायाः वा मम क्षुधा न निवृत्ता; केवलं तदुपायः यः विपत्तौ जीवितुं शक्यते, स एव उचितः।" "केन सर्वजनाः समं बाधनीयाः, यदा ते मन्त्रैः, ओषधिभिः, दानेन, तपसा, देवपूजया च रक्षिताः, विघ्नरहिताः च?" "अहं निश्चलचित्तया उत्तमं तपः करिष्यामि; तपस्याः शक्त्या दुष्करं अपि साध्यं भवति।" एवं चिन्तयन्ती, सर्वजीवान् ग्रसितुं इच्छया प्रेरिता, सा दूरं दारुणं तपस्याः योग्यं स्थानं स्मृतवती। ततस्तु मेघसमूहवर्णा, हस्तपादसमन्विता, विद्युत्प्रतिमदृश्या, सा शिखरं आरोहत्। तत्र सा आकाशे स्नातुं, एकपदे स्थित्वा, चन्द्रसूर्यवत् स्थिरदृश्या, तपः आरब्धवती। शीतोष्णयोः स्पर्शेण न विचलिता, शिलायाः इव, सा स्थिता, दिवसाः, पक्षाः, मासाः, ऋतवः च क्रमशः व्यतीताः। मेघमालावत्, सा स्थिरवपुषा, केशाः उपरि उत्तानाः, मेघवर्णाः, आकाशं ग्रहीतुं इच्छन्तीव, सा गतवती। वायुनाः स्पर्शेण तनुः शिथिलः, भूषणानां निनादेन कम्पमाना, केशाः अन्धकारेण आच्छादिताः, मुक्तामालया भूषिता, ताम् अजः (ब्रह्मा) समीपं आगच्छत्। सहस्रवर्षेभ्यः अनन्तरं, तपस्याः सिद्ध्यर्थम्, ब्रह्मा तस्याः समीपं आगतः; यथा अग्निः मलमिश्रेण शीतलेन अपि जय्यः। सा तं मनसा नमस्कृत्य, "एवं भवतु" इति स्थित्वा, चिन्तयितुं आरब्धवती—"कः वरः क्षुधा-नाशाय पर्याप्तः?" "मया लोहेन निर्मिता, सहजः जीवसूचिका भूत्वा, द्विधा सूचिका भवामि; अनायासेन प्रविश्य, अदृश्यत्वं यास्यामि।" "श्वासेन सह सर्वजीवानां हृदयं प्रविश्य, यथा गन्धः, इच्छया सर्वजनान् ग्रसिष्यामि।" सा विचारयामास—"क्रमशः क्षुधा-विनाशः परमं सुखं ददाति"—तदा पद्मजः तस्याः संवादं आरब्धवान्। सा अन्यं दृश्यं अपश्यत्—मेघमधुरं—"कर्कटी कन्या, राक्षसवंशगिरिमालिका," इति सः उक्तवान्। "उत्तिष्ठ, अहं तव तुष्टः; यं इच्छसि वरं वृणु।" "भगवन्, अतीत-प्रस्तुत-स्वामी, अहं जीवसूचिका भूयासम्।" "मम वरः एषः भवतु—लोहेन निर्मिता, अनायासेन कार्यशक्ति युक्ता च।" "एवं भवतु," इति ब्रह्मा पुनः उक्तवान्। "सृष्टौ त्वं विषूचिका भविष्यसि, सूचिकासदृशी, सूक्ष्ममायया सर्वलोकान् पीडयिष्यसि।" "ये अल्पाहारिणः, दुष्करकार्यनिरता, मूढाः, चञ्चलाः, दुष्टस्थानेषु वसन्तः, प्रमादिनः च, तान् त्वं बाधिष्यसि।" "प्राणैः सह हृदयं प्रविश्य, प्लीहा-अङ्गानि विदार्य, वायुरोगरूपा, सूक्ष्मरेखा विषूचिका भूत्वा पीडयिष्यसि।" "साधून् वा असाधून् वा, त्वं सर्वजनान् समीपं गमिष्यसि; किंतु साधूनां उपचाराय अहं मन्त्रं उद्घोषयामि।" हिमालयस्य उत्तरपार्श्वे, कर्कटी नाम राक्षसी अस्ति, या विषूचिका अपि, धर्मविघ्नी कन्या। महामन्त्रं जपित्वा, तं वामपार्श्वे स्थापयेत्; ततः तेन हस्तेन रोगिणं शनैः स्पृशेत्, शान्तचित्तः। कर्कटीं, तीक्ष्णनादां, हिमालयं प्रति पलायमानां, मन्त्रशक्त्या चूर्णितां कल्पयेत्। रोगिणं चन्द्रे स्थितं, अमृतसरोवरे, वृद्धिहीनं, मृत्युरहितं, सर्वरोगविघ्नमुक्तं कल्पयेत्। उपचारकः, शुद्धः, अन्तःशान्तः, एकचित्तः, एतेन उपायेन क्रमशः सर्वविधां विषूचिकां नाशयेत्। एवं त्रैलोक्यनाथः, आकाशमार्गे गतः, सिद्धैः प्राप्तं मन्त्रं सिद्धत्वा, इन्द्रादिभिः पूजितः, स्वस्य अक्षरं, परमं, प्रकाशमयं नगरं प्रत्यागच्छत्। ततः सा महाकृष्णराक्षसी, वैदूर्यशिखरमिव दीप्तिमती, सूक्ष्मरूपायै सज्जा, दीपधूममेखेव अदृश्यत। सा वृक्षरूपं धारयित्वा, पूर्वं मेघरूपं त्यक्त्वा, ततो मानुष्यपरिमाणं, ततः हस्तपरिमाणं अभवत्। पुनः अंगुलिपरिमाणं, ततः मसूरदाण्याकारं, अनन्तरं सूचिरूपं अभवत्। ततः सूक्ष्मसूचिदशां प्राप्तवती, पद्मतन्तुसदृशी, मनःशिखरमिव, स्थिता। कृष्णसूचिः, सर्वथा श्लक्ष्णा, दोषरहिताः, सूक्ष्मशरीरेण आवृत्ता, आकाशे गच्छन्ती, वायुनाः वह्यमाना, दीप्तिमती। सा सूचिः दृष्टमात्रा, लोहमात्रं नास्ति, केवलं चित्तलीला, स्वप्नसूचिकेव। रत्नसूचिसदृशी, मनःकल्पनया संयुक्ता, वैदूर्यरेखेव शोभिता, दण्डमालासदृशी। वायुनाः वह्यमाना, कृष्णपद्मकेसरसदृशी, सूक्ष्मविवरयुक्ता, आकाशनेत्रिकेव, दृष्टिसूक्ष्मा। स्वस्याग्रदृश्या तन्तुं गृहीत्वा, श्लक्ष्णपुच्छा, दीप्तिमत्यग्रः, विशालशान्त्यर्थं दृश्यते, परममौनव्रतं प्रविष्टा। दूरात् दीपवत् दृश्यता, शुद्धभावदशां प्राप्तवती; दूरात् मनोहरमुखा, आकाशे उच्चरन्तीव प्रतीतिः। एवं कर्कटी विषूचिका जीवसूचिका च, तपस्याः, वरप्राप्त्याः, ब्रह्मणः अनुग्रहात्, सूक्ष्मरूपेण लोकान् पीडयितुं प्रवृत्ता। ब्रह्मा तु मन्त्रं साधूनां उपचाराय प्रदत्तवान्, यथा सर्वे रोगिणः अमृतसरोवरे शान्ताः, मुक्ताः, रोगविघ्नरहिताः भूयुः।