शुद्धचैतन्ये एव सृष्टिः प्रतिष्ठिता अस्ति, शुद्धचैतन्यं सर्वेषु अन्तर्निहितम्। वस्तुतः सर्वे प्राणी शुद्धचैतन्यरूपा एव, अपि तु सर्वं वस्तु शुद्धचैतन्यमेव इति सत्यम्। शुद्धचैतन्यं एव अन्तः बहिः ऊर्ध्वम् अधः च विद्यमानम्, ज्ञाता, साधनं, ज्ञेयं च रूपेण स्थितम्। एवं ज्ञातृत्वं स्वीकृत्य, शुद्धचैतन्यं सदा शान्तम् अस्ति; तेन सर्वं सत् एकत्वेन, सम्यग् समस्थितं, चतुर्थात् परं, नित्यं तिष्ठति। अत्र पुरातनं चरितं कथ्यते—सर्वं व्याप्नुवन्त्या प्रश्नजालमहता दैत्यायाः कथा। हिमालयस्य उत्तरभागे कालुषपर्वतस्य तीक्ष्णशालभञ्जिकासदृशी कर्कटी नाम दैत्यी वर्तते। सा विषूचिका नाम्ना, न्यायेन पीडिता, तनुशरीरा, तर्केण विन्ध्यकाननवत् कृशा। तस्याः नेत्रे महाग्निशिखासमौ, नासापुटयोः धूमपूर्णम्, कृष्णनीलवस्त्रधारिणी, रात्रिसमानकृष्णा शरीरे बद्धा। सा तु तुहिनवसनच्छन्ना, घनसदृशशिरस्त्राणा, स्तनौ नितरां जलदध्वजौ, अन्धकारध्वजिनी च सदा। तस्याः नेत्रे विद्युत्प्रभे स्थिरे, तमालतरुषु तारा इव, नखाः वैडूर्यशिलातूल्यतीक्ष्णाः, भस्ममालया हसन्ती। मांसहीनमानुषशरीरराशिपुष्पमालाभिः भूषिता, तिक्ता तन्त्रीभिः सर्वाङ्गेषु शवहारमणिवलया शोभते। तस्याः कर्णाभरणानि भीषणकपालानि, भूतग्रहग्रहणेन कम्पमानानि; महाबाहू सूर्यग्रस्तमेघसमानौ दीप्तिमन्तौ। अतिगात्रविस्तारात् स्वस्य अल्पभोज्यत्वाच्च, तस्याः उदराग्निः कदापि न तृप्तः, यथा अल्पोदकेन अग्निः न शम्यते। सा महोदरायाः कदापि तृप्तिर्न जाताऽभूत्; यथा बडवानलजिह्वा सदा चपला, सा चिन्तयितुम् आरब्धा। सा मनसि चिन्तयति—यदि अहम् समस्तान् जम्बूद्वीपवासिनः जनान् अपि ग्रसिष्यामि, तर्हि मम नित्यं क्षुधा न निवर्तते, यथा सागरः नद्यः अपि पीत्वा न तृप्यति। मम क्षुधा न मेघैः न मरीचिभिः शम्यते; तत्रैवोपायः यः विपत्तौ जीवितुं समर्थः। केन सर्वजनाः समानरूपेण व्यथनीयाः, ये मन्त्रौषधदानतपःपूजादिभिः रक्षिताः, विघ्नरहिताश्च? अतः अहम् अचलचित्तया परं तपः करिष्यामि; हि तपसो बलात् दुष्प्राप्यमपि सुलभ्यते। एवं निश्चित्य, सर्वभूतभक्षणलोभेन प्रेरिता, सा दुरापसरे तपोयोग्ये स्थले स्मरन्ती तत्र ययौ। सा तं शिखरं आरोहति, नेत्रे विद्युत्प्रभे स्थिरे, हस्तपादयुतशरीरा, घनसमकृष्णा। तत्र सा आकाशस्नानाय, एकपादस्थित्या, चन्द्रसूर्यसमनिश्चलनेत्रया, तपः समारब्धा। शनैः शनैः, सा शीतोष्णादिभिः अचलिता, शिलावत् अचलशरीरा, दिवसाः पक्षाः मासाः ऋतवः च गच्छन्ति स्म। सा मेघमालावत्, अचलसर्वाङ्गी, केशा ऊर्ध्वं स्फुरन्ति, तमसा छन्ना, आकाशग्रहणेच्छया कराभ्यां शोभते। तस्याः वातेन कृशत्वाच्छ्लथशरीरा, भूषणरवयुक्ता, केशा उत्तानाः, तमसा छन्ना, मुक्तास्रवाभरणा, तां अजः ब्रह्मा ददर्श। सहस्रवर्षेभ्यः अनन्तरं ब्रह्मा तस्याः समीपं समागतः। तस्याः घोरतपःसिद्धये, अग्निरपि मलपाकेन शीतकृत् स्यात्। सा तं ब्रह्माणं मनसा प्रणम्य, "एवं भवतु" इति स्थित्वा, चिन्तयितुम् आरब्धा—"कः वरः क्षुधान्ताय पर्याप्तः?" सा प्रार्थयति—"अहम् आयसवती, निष्क्रिया, जीवसूचिका भूयासम्; एवं द्विविधसूचिरूपेण, अप्रकाशिता प्रविश्य लीयासम्।" "प्राणेन सह सर्वेषां हृदयं प्रविशेयम्, यथा गन्धः, तेन प्रकारेण सर्वजनान् इच्छया भक्षयेयम्।" सा पुनः चिन्तयति—"क्षणशः क्षुधाविनाशः परमानन्दं ददाति।" तदा पद्मयोनिः ताम् अवदत्। सा अन्यां दृष्टिं पश्यति, अमृतमेघसमानाम्; "हे कर्कटिके, दैत्यकुलपर्वतशोभिते," इत्युक्त्वा ब्रह्मा ताम् अवोचत्। "उत्तिष्ठ, तव तपसा तुष्टोऽस्मि, यं वरं इच्छसि तं वृणीष्व।" सा उवाच—"भगवन्, भूतभविष्यनाथ, अहं जीवसूचिका भूयासम्।" "मम वरः स्यात्—निष्क्रियत्वं च आयसत्वं च, इच्छाशक्तिश्च।" इति श्रुत्वा ब्रह्मा "एवं भवतु" इत्युक्त्वा पुनरुवाच। "सृष्टौ त्वं विषूचिका नाम्ना, सूच्याकाररूपिणी भविष्यसि; सूक्ष्ममायया सर्वलोकान् पीडयिष्यसि।" "ये अल्पभोजिनः, कठिनकर्मिणः, मूढाः, अस्थिराः, दूषितस्थानेषु वसन्ति, प्रमादिनश्च, तान् त्वं पीडयिष्यसि।" "प्राणैः सह हृदयं प्रविश्य, प्लीहादीन् विदार्य, वातरूपसूक्ष्मरेखा विषूचिका भविष्यसि।" "साधून् असाधूंश्च समीपं यास्यसि; परन्तु साधूनां उपचाराय अहं मन्त्रं प्रवदामि।" "हिमालयस्य उत्तरभागे कर्कटी नाम दैत्यी वर्तते, या विषूचिका इति प्रसिद्धा, धर्मविघ्नकरी कन्या।" "एष मन्त्रः महन्मन्त्रः, तस्य जपनेन उदरस्य वामभागे स्थापयित्वा, तेन हस्तेन रोगिणं शनैः स्पृशेत्, धैर्येण।" "कर्कटी तीव्रं शब्दं कृत्वा, हिमालयं प्रति पलायमानां, मन्त्रशक्त्या रजःकणवत् विदलितां चिन्तयेत्।" "रोगिणं चन्द्रे स्थितं, अमृतह्रदेषु, जरामरणरहितं, सर्वरोगविघ्नविमुक्तं चिन्तयेत्।" "वैद्यः शुद्धः, अन्तर्मना, एकचित्तः सन्, एतेन विधिना शनैः शनैः सर्वविधविषूचिकां नाशयेत्।" एवं त्रैलोक्यनाथः, आकाशे सञ्चरन्, सिद्धैः प्राप्तं मन्त्रं सिद्धं कृत्वा, इन्द्रादिभिः पूजितः, स्वं ज्योतिष्मन्तं अक्षयं श्रेष्ठं पुरं प्रतिनिवृत्तः।